El asunto de los gascones en Guipúzcoa –la inmigración de aquellas gentes al costalde guipuzcoano que tanta transcendencia tuvo en la vida institucional del país: a su influencia debe atribuirse la fundación de la villa de San Sebastián, la primera en la provincia- es tema sobre el cual hay abundante bibliografía. (Banús y Aguirre, 1991:561)
	Hitz hauekin ematen dio hasiera Banús y Aguirre jaunak “Gascones en el costalde de Guipúzcoa” izeneko bere artikuluari. Gure helburua ez da aipatu artikuluan proposatzen duen berreraikitze historikoa eztabaidatzea, Donostialdean gaskoiak izateak ekarri zituen ondorio linguistikoez hainbat datu eskaintzea baizik. “Zergatik etorri ziren [gaskoiak]” izendatzen duen atalean garatzen duen bere hipotesia ontzat emango dugu hemendik aurrerakoan. Dena dela, ondorio linguistikoak aztertzeko ez da hain garrantzitsua inmigrazioaren zergatiak ezagutzea, inmigrazioa izan zela jakitea baizik. Horrexegatik ez diogu azterbide honi jarraituko, guri dagokigunari baizik.
XI mendean hona etorritako gaskoiek zein hizkuntza erabiltzen zuten? Hau izango da gure abiapuntua. Erantzuna Banús y Aguirrek berak ematen digu (1991:562-563): Que tuvo resultado positivo esta politica de atracción de inmigrantes a la nueva villa de San Sebastián lo demuestra esta mancha gascona que hasta hace bien poco se ha mantenido viva –gascoparlante– y que ha dejado como testimonio fehaciente de su colonización un sin fin de topónimos de clara raíz gascona. Toponimia ez ezik, bestelako aztarna pisuzkoagoak ere ekartzen ditu bere lanean: dokumentazioan gelditu diren (ziren) hainbat gaskoizko testu, Camino historialariak hiriko “Libro becerro”an aipatzen dituenak, edo, ahozkotasunaren bidetik, Juan Ignacio de Gamónen Noticias históricas de Renteria-n kontatzen zaizkigunak esaterako. Eragina, dirudienez, oso berandu arte mantendu zen (1991:563) Don Fermín Iturrioz, en su libro Pasajes, Resumen Histórico, recientemente editado transcribe frases de conversación y fragmentos de canciones recogidas de labios de personas que han vivido hasta fecha tan reciente como es el año 1918. Iturriozek eskaintzen dituen datuak oso interesgarriak dira soziolinguistikaren ikuspegitik, hizkuntza desberdinen arteko nahasketa garbia azaltzen baitute. Adibideen artean bat nabarmentzekotan, Eduvigis Trecet andereak hiru neskei irakatsi zien gabon-kanta aipatu nahi genuke. Argitaratua dagoen arren, eta aztergai dugun garaiari ez dagokiola jakinda, bere lanean ematen duen bertsoa hau hona ekartzea oso interesgarria iruditzen zaigu, aurrerago landuko diren bi punturekin harremana duelako: gabon-kantekin batetik, eta bertso barneko hizkuntza nahastearekin bestetik (Iturrioz, 1952:12): Aitona Ixidro Elusu belt tort, Que contentico estagua, Pixatasun lo. Aita arotza arotza Que le ville bortsou, Para que se dorma le niñ con Vou. Le niñ ploraue, S. José le dit, Aguinta chin et pisque Que le ville granit. Banús y Aguirrek ematen dituen datuei 1951an Cirauquik BAP aldizkarian argitaratu zuen oharra gehitu beharko genieke. Honetan 1627. urteko Donostia eta Errenteriako udalen arteko pleitu batean, errenteriar lekuko batzuen esanak jasotzen ditu Cirauquik, ikuspegi berria ekartzen ez duten arren, guk aztertu dugun garaian Donostiako egoera nolakoa zen jakiten lagunduko digutenak (1951:100): Es el primero Pedro de Lizarraga, marinero de 36 años, vecino del lugar del Pasaje de la jurisdicción de San Sebastián, y dice que los pobladores della fueron gascones de Francia y que la lengua gascona dura y se habla al presente vulgarmente en la dicha villa de San Sebastián y en el dicho lugar del Pasaje donde es el testigo de la dicha jurisdicción de la dicha villa, y que el no habla gascón en la dicha villa, ni la sabe, no es de los naturales de la dicha villa, porque su lengua vulgar y de nacimiento de los naturales es gascona, como en Rentería y demás lugares de la provincia es el Vascongado cantábrico. Gavelek ere aztertu zuen gaskoien presentzia gure lurraldetan. Berea da hizkuntzen arteko harremana zuzenean eta, bere laburrean, sakontasun handienaz egindako aipamena (1918:76-77): Nous ne sommes pas forcés, d’ailleurs, de suposser, pour interpréter ce texte -1611ko pleitua-, que tout Saint-Sébastien pralât alors gascon: il suffit de suposser qu’*une partie de la population pratiquait encore cette langue. Il est certain en effet que dès la fin du XVIe siècle au plus tard, le basque était dun usage courant dans la future capitale de Guipúzcoa... En somme, Saint-Sébastien devait être alors une localité trilingue: le basque et le gascon y étaient employés comme langue vulgaire, sans doute par des parties différentes de la population, et le castillain y était employé comme langue officielle, et aussi sans doute comme seconde langue, par la partie la plus instruite de la population. Egia bada Donostiako lehen biztanleak gaskoiak (eta gaskoiak bakarrik) izan zirela eta beren hizkuntza propioa ekarri zutela beraiekin, gure lanaren muina osatuko luketen bi galdera sortu zaizkigu: Noiz sartu zen euskara Donostian? Nola sartu zen euskara Donostian? Bildu ditugun datuei gainbegiratu azkar bat emanez, emango dugun erantzuna garbia da... benetan, galdera hauen erantzuna ez delako. Ez dugu gaskoiaren aipamenik egiten duen dokumenturik aurkitu, beraz ezinezkoa zaigu bi galdera hauek azaleratzen duten arazoari inondik heltzea. Dokumentu bakar batean aurkitu dugu gaskoiekiko harremana izan dezakeen datua. 1782ko pleitu matrimonial batean, Chipre(s) deitura agertzen da, Errenteriako Manuela Antonia de Chipres hain zuzen ere (mutila pasaiatarra da). Banús y Aguirrek bere artikuluan toponimia eta antroponimia gaskoiaren berri ematen duenean, agertzen den deituretako bat hau da. Baina gure dokumentuan, mutilak neskari bidalitako gutunetan euskara eta gaztelera azaltzen dira, eta ez gaskoia. Era berean, Iruñetik hartzaile euskalduna bidaltzen dute pleitu honetako frogantzak jasotzera. Gaskoiaren zantzu bakarra antroponimikoa da, beraz. Bestalde, hainbat dokumentutan lekuko frantsesak ageri dira. Hauek ordea, esku artean dugun arazoari irtenbidea emateko ez dira egokiak, berez Frantzian jaioak baitira. Guri interesatzen zaizkigunak behiala hona etorritakoen oinordekoak dira, hemen jaio eta arbasoen hizkuntza gorde bide zutenak. Antzeko iritzi du Cirauquik ia mende eta erdi lehenago ospatu zen pleituaren inguruko egoeraz (1951: 100): Me han llamado la atención las declaraciones de tres testigos renterianos acerca de la extension que entonces tenía la lengua gascona en San Sebastián. No es que el hecho en sí venga a decirnos nada nuevo, ni que hayamos de conceder mucho crédito a estas posiciones testificales que, dirigidas por Rentería, tienden indudablemente acontrarrestar los méritos de caráctert patriótico que para su mejor defensa alegaba San Sebastián [Pasaiako portuaren jurisdikzioa zegoen jokoan]. Era berean, (hurrengo atalean sakonki mintzatuko gara auzi honetaz), euskararen auzia agertzen duten lehen dokumentuetan (1560, 1602), euskara eta gaztelera besterik ez dira aipatzen. Are gehiago, hiribilduko apaizak, bertako seme izateagatik, euskara ona darabiltela argudiatuko dute elizako ordezkariek. Gauzak honela, hemendik aurrera aurkeztuko ditugun datu guztiak euskara eta gazteleraren arteko harremana aztertzeko baliatuko ditugu.