Utopiaranzko bidean

A. UTOPIA ETA EUSKAL MIGRALARIAK

"Prantzes barkuak ekarri nindun irugarrengo klasian; gutxi jan eta padezituaz egarri eta gosiak, nunbait merezi izango nitun kastigu oiek guztiak..." (29)

Gure ustez, patuaren inguruko ideia hau kristautasunaren eta heriotzaren degradazio moralistaren adibide izango litzateke. Badirudi Donibane Gurutzekoarengan eta gure migralarien garaiko Maurice Blondelengan (ikusi L'Action, Paris 1893, orr 383-384), oraindik aurkitu egiten dugula Kreakuntzaren poztasunaren eta Kreatzailearen arteko oreka zoragarria, bizi honen baieztapenaren eta hilezkortasuna itxarotearen artekoa, Jainkoaren loriaren zentzuaren eta giza baldintzaren artekoa. Baina noizbait hasi ere hasiko da ordurarteko teozentrismo eta antropozentrismoaren artean zegoen sintesi sakonaren degradazioa; mundua Jainkoaren obra eta gizonaren eginbehar gisa ulertzearen aldeko pasioa, Absolutuak liluratzen gaituen bitartean. Gure herri honen tradizioan hain garrantzizkoak izan diren kietismoak, jansenismoak, teismoak, razionalismoak eta pietismoak desegin egingo dute oreka hori eta desitxurapen miketz eta bortxakor bihurtu. Gero sortutako zenbait gizon-emakumeen garrantzia -besteak beste Lisieuxeko Teresa, Trinitateko sor Isabel eta Charles de Foucauld- zera hontan datza hain zuzen ere: berreskuratu egin dutela Jainko Aitaren irudi kristaua, kreatzaile eta epaile eskatologiko huts gisa ikusten zuten teista eta jansenisten aurka.

Baina, gure migralariengan hainbeste somatzen ez bada ere, Jainkoa mundutik urrundurik gelditzen zen eta gizona Jainkorik gabe; arrazoiaren eta bere eskuen indar guztiarekin ari zen, baina bere bakardade absolutuaren minarekin era berean. Jainkotasunarekin identifikatu ziren argitasuna eta hauskura, nolabait Jainkoak ez zituela gizonak maitasunez sortu eta ez zituela pozez itxarongo susmatuz. Erromantizismoak urruntze honen ondorioak atera zituen. Gogoratu besterik ez dugu egin behar Alfred de Vignyren poema hau:

"Hélas; je suis, Seigneur, puissant et solitaire, laissez-moi m'endormir du sommeil de la terre. Dieu ne fait point de pacte avec la race humaine!. Qui crea sans amour fera perir sans haine".

"Ai, Jauna, indartsu naiz eta bakarti, utz iezadazue lurraren ametsarekin lo egiten... Jainkoak ez du giza arrazarekin hitzarmenik egin! Maitasunik gabe sortu gintuenak, gorrotorik gabe utziko gaitu hiltzen!" (30)

Esan beharrik ez dago zernolako kaltea egin dion halako pentsakerak gure migralarien kontzientziaren munduari, kristautasuna heriotzaren, munduaren mespretxuaren, alaitasun gabearen, kontzientziaren erruduntzearen erlijio bezala aurkeztuz. Gure ustez, platonismoa, jansenismoa eta kantismoa izan dira salbamenaren albiste zoragarri izan behar zukeen erlijioaren osagarri desnaturalizatzaileenak. Beharbada kantismoa batez ere, erlijioaren unibertso espezifikoa aurkitu ahal izateko, zentzua galdu ondoren, arrazoi esklusiboki moral baten mugetan integratu, legeztatu eta geroko belaunaldiei pasa nahi izan bait du. Legearen Jainkoak, aginte eta eskakizun, baztertu egin zuen bere burua dohain bezala eman digun Jainkoa.

Prozesu honen ondoren Jainko morala besterik ez da gelditu giza kontzientziaren aurrean (agintearena, legearena, eskakizunarena, gizonaren aurkako erreklamazioarena). Azkenik -eta hau batzutan nabarmenki somatzen da gure bertsolarien testuetan- jasan egin beharko da Jainko hori, askatasunaren, zorionaren eta gizonaren bizitzaren aurkako zerbait bezala. Hori da Feuerbachek eta Marxek egin zuten Jainkoaren eta kontzientzia erlijiosoaren diagnostikoa. Ez da harritzekoa bere deuseztapena edo heriotza askatasuna eta giza zorion eta duintasuna berreskuratu ahal izateko baldintza gisa jarri izatea. Nietzscheri ez zaio arrazoirik falta Jainko moralaz aparte besterik ez ote dagoen galdetzen duenean; ongiatik eta gaitzatik haruntza ez ote den posible batez ere edertasunarekin, egiarekin eta zorionarekin loturiko Jainkorik izatea.

Horregatik, Jainkoaren aurkako hainbeste erasoketa, madarikapen eta hobiratze desio ondoren, Nietzschek oraindik dei egiten dio Jainkoari. Jasangaitza egiten zaio bakardadea. Eta borrero deitu eta bere aurrean zakur gisa arrastaka ibilieraziaren salaketa egin ondoren jotzen du ostera Jainkoarengana. Jainkorik gabe, bakardadea zama infinito bihurtzen zaiola giza ahuleriari konturatu da. Gogoan ditugu, Rosalia de Castro edo Antonio Machadoren estiloan, nola bukatzen duen Nietzschek bere "Honela Mintzatu zen Zaratustra?

"Oi, itzul hadi bakarti guztien arteko azkenarengana!. Nire malkoen erreka guztiak hiregana lasterkatzen dituk!. Eta hiretzat altxatzen duk, kiskalgarri, nire bihotzaren azken garra! Oi, itzul hadi, ene Jainko ezezagun hori!, nire min!, nire azken zorion!" (31)

Nietzschek bizitzaren espontaneitatea erreklamatu zuen Platon eta Kanten aurka, errealitatean oinarritze injenuoa, aberearen inuzentziaren, boterearen, indarraren dastatzea, heriotzaren desagerpena. Baina dagoeneko ez dira posible ez haurtzaroranzko itzulera, ez aberearen inozentzia, ezta gaitzik, sofrimendurik eta heriotzarik gabeko munduko bizitza. Hor daude eta beraiek dira gizadiaren, askatasunaren eta egiaren arragoa. Dudarik gabe, gure migralariek hainbat aldiz aipatzen duten patuaren aurkako irtenbide bakarra heriotzarekin eginiko hitzarmena da, bera errealitatearen hastapen, erizpide edo helburu egin gabe.

Eta, nolahala, usaindu egiten dugu gure aurreko belaunaldiek konszienteki onartzen zutela heriotza, bizitzaren Jainkoa hastapen zutelako eta Kristo berpiztua historiaren helmuga. Esperientzia oinarriztatzaile hau galtzerakoan bilakatu zen heriotza, eta mina eta erlijioa berarekin batera, izu-iturri eta historiaren mespretxu.

Dena dela, ez dago ziurtzat jakiterik bi ikuspegi horietako zeinetan oinarritzen den beraien patuarekiko konformidadea. Baina arazoa guztiz garrantzizkoa eta larria iruditzen zaigu jaso dugun ondarea interpretatu eta gerorako indar berroinarriztatzaile eta eraginkor bilakatzeko.

Mikaela Zarramaren eskutik sartzen gara urrengo arrisku mota guztiz berezian. Kuriosoki garai hartan hain zabaldurik egon arren, bertso hau besterik ezin izan dugu aurkitu arazoari erreferentzia egiten diona. Izurritearen presentziaz ari gara. Ez da gure lanaren helburua hori ikertzea eta aipua egitearekin bakarrik konformatuko gara. Dena dela, lehen, Basurkorengan bezala, orain ere berriro datorkigu herri honetan hain sarturik egon den patuarekiko konformidadea, batzutan gainean jazkera erlijiosoa, Jainkoaren borondatearen forma hartuko duena; orohar, gehienetan.

"Nafar-eria ere sartu zan barkura, orduan artu zuen jendeak tristura; iru il ziran eta artu ta putzura, eriotza zor degu jaioak mundura". (32)

Kohelet liburuaren hirugarren atalaren parafrasi zoragarria dugu Mikaela Zarramaren bertsoa.

"Gauza orotako garai berezia bada; eta eguzkipean dena bere aldian egiten da. Jaiotzeko aldi; eta hiltzeko garaia; landatzeko aroa eta landareak biltzeko eguna, erailtzeko aldia eta sendatzeko aldia, iraultzeko aldia eta eraikitzeko aukera, negar eguna eta barre eguna, erosta aldia eta dantza aldia".(33)

Gure belaunaldiaren ezaugarri gisa jo dezakegu negarrerako, dolu eta lutorako ezintasuna. Berez gisa historiaren konstantea da estoizismoak, sokratismoak, ilustrazioak eta jarrera iraultzaileak loretzen direnean. Guztiek erizpide batzuren arauera maneia eta alda daitekeen materia gisa hartzen dute errealitatea eta giza historia; eta gizartea, jakite teoriko eta saiatze praktikoen ondorio gisa. Negarra nagikeria kolektibo baten seinale izango litzateke, errealitatearen aldaketarako errenuntzia pertsonalarena, arrazoiaren boterearekiko mesfidantzarena. Edozein kasutan, bai gizonaren umilapena zein destinoaren aurkako kobardia. Migralarien jarrera, aldiz, guztiz aurkakoa da, heriotza esan egin behar dela dakienarena. Eta hori gure hitzak bizitza eta ez heriotza esateko eginak direla jakin arren; presentzia eta ez ausentzia; denbora eta ez eternitatea; gizona, ez Jainkoa. Bertsolariak esan egiten du ordea, eta nolako dotorezia eta sinpleziaz!

Beharbada, egoera txarrenean eta pertsonak duintasuna izanik, duintasunez jokatu behar duela sinesten zutelako. Guztiz adierazgarriak dira Joxe Iriarteren bertsoak.

"Bapore dana sublebatu zan uniturikan jendiak, kapitanari esan zioten aiek etzirala txerriak; ondramentian pagau zutela eta egiteko jan obiak, bestela urera juango zirala ango katxarro guziak". (34)

Harritu ere harritu egin gaituzte azkeneko bi bertso hauek, orohar, lehen adierazi dugun bezala, sofrimenduarekiko jarrera estoikoa bait da lege eta ez mehatxua. Eta hori, seguraski, utopia islarako bidaian doanak Jainkoa duelako arriskuetan laguntzaile. Horixe adierazteko ere maiz erabiltzen dituzte bertsolariek erreferentzia eta iruditeria biblikoak. Irakurri besterik ez dugu Juan Mari Lujanbioren bertso hau.

"...gu oinperatu nayian nunbait asarre zebillen Judas, Jaun Zerukuak oju egin ziyon: "Oien ondotikan zuaz!". Berak lagundu izan ezpalu galduko giñan benturaz". (35)

Bertsolari berari dagokio urrengo irudia, uhinen gaineko San Pedroren irudimena aldarrikatzen duena.

"Itxasuaren erdiyan geunden, urruti ziran bazterrak, an iñon etzan bide zuzenik, danak ziraden okerrak..." (36)

Ez da harritzekoa halako gaitzen sortzaileentzat migralariek inpernuko zigorra eskatzea, Sein Irigoienen bertso adierazkorrean ikus dezakegun lez.

"...gu saldu gaituena onela tranpian ez dago sarturikan zeruko glorian". (37)

Halere, utopia islarantz doanak badirudi garbi duela helmuga eta ez diola amore emango tarteko une bateko liluraren deiari. Jose R. Zubillagarenak dira hitzak.

"Baita ere, erri artan, euskaldun bi agertu zitzaizkigun, geroni galdera egiñik ea guk nai al gendun Brasilen gelditu, berak guri emango zigutela lana, San Pabloko errian. Bañan euskaldun aien eskeintza, nere lagunak eta nik ez genduan onartu". (38)

Guzti honek berriro gure disertazioaren ildora ekartzen agitu, aipu guzti hauetan, barru barrutik Doneagustinen "De Civitate Dei"-ri eginiko erreferentzia kulturalak bait daude. Utopiak egiaztatu egiten du Hiponako filosofoak zuen herriari buruzko ideia: "coetus multitudinis rationalis rerum quas diligit concordi communione sociatus". Eta, gure migralarien deiadar hauek Itlodeok erregeren kontseiluei buruz zeukan ideia azpimarratzen dute, Doneagustinen perpaus honetan laburbilduta dagerkiguna: "remota itaque justitia, quid sunt regna nisi magna latrocinia?" Hitz apalagotan adierazi dute bertsolariek baina mezuak berdin dirau.

Morek berak sortzen den problematika berrian oinarriturik interpretatzen du kultura tradizionala eta bertsoek ongi jasoko duten ondare dotrinala erabiltzen du egoeraren kritika egiteko, kristaudiaren erakundeena bere kasuan. Ondorioz, orduantxe burutzen du kristautasunak lehenengo aldiz pentsakera bereiziki politikoa. Eta hauexek dira bere bi bereizgarririk garrantzitsuenak: arrazoia rebelazioaren izenean mugatzen duelako da kristaua eta pertsonaren onginahi espiritualaren izenean asmatzen dituelako erakundeak.

Utopia, zerbait bada, beraiek sortu ziren baino lehenago kapitalismora eta gizarte burjesera eramango duten erakundeen munduaren kritika da; eta hori ez iraganaren eta erakunde tradizionalen izenean, baizik historiak agerterazi beharko duen giza-naturaren indarraren izenean. Thomas Moreren bizitza eta heriotza izango dira, eta berarenaren antzeko migralari askorena pentsakera berri horren ziurtagirik fidagarrienak. Jose R. Zubillagak zioen bezala:

"...garai artako emengo oituretan, arrotzari laguntzen zitzaion, jana ta lotokia ukatu gabe"(39)

Utopiarekin, beraz, dimentsio berria ireki zitzaion pentsakera politikoari; pentsakera politiko errealistaren aurkako zerbait gisa geldituko da alternatiba utopikoa. Jakin ere badakigu Aristotelesen politeiaren positibismoak boterearen neopaganismoa ekarri duela. Hemendik aurrera bi betak, pentsakera utopikoarena eta pentsakera errealistarena paraleloki ihardungo dira historian zehar. Lehen Utopia eta Printzea kontrajarri ditugu. Berehala, XVI. mendearen amaieraldean, berriro kontrajarriko dira Boteroren Estadu Arrazoia eta Ludovico Agostiniren Irudimenezko Errepublika; halako zerbait gertatuko da Hobbesen Leviathan eta Harringtonen Oceanaren artean, Lockeren Treatise on Government eta Vairasse eta Fenelonen utopien artean. Horrela jarraituko dute, sintesis marxistak pentsakera utopikoa eta errealismoaren elkarketa egin duela uste izango duen arte, bata eta bestearen ondorioa bailitzan.

Thomas Moreren De Utopiaren ondoko utopiek eutsi egingo diote ingeles jenialaren obrari bai literatur jenero gisa bai beren egituraketa figuratiboan. Esplorazioen oraindik iritsi gabeko islei buruz mintzatzen dira eta analitikoki deskribatzen dituzte erakundeak eta bizimoduak. Utopikoek, gure migralariek Ameriketan bezala, zera uste dute, ordenamendu jakintsuen bitartez alda daitezkeela giza ohiturak, erakunde egoki batzuek bazterreraz ditzatekeela norberekeria, indibidualkeria eta aginte nahia, eta guztiz espontaneoa gerta dakiokeela gizonari ongi egitea. Jabego pribatuaren deuseztapenak eta ongien elkarjarketa dira utopia hauen bereizgarririk nabarmenenak. Eta harrigarri gertatzen zaigu gaiari zernolako garrantzia eman zaion historian zehar gogoratzea. Besteak beste, Ludovico Agostiniren "Lo infinito" (1585-1590), Johann Valentin Andreae teologo luteranoren Reipublicae Christianopolis Descriptio (1619), Tomas Campanellaren Eguzkiaren Hiria (1623), Denis Vairasse d'Allaisen Historie des Severambes (1667), Claude Gilberten Historia de L'Ile de Calajava ou L'Ile des hommes raisonnables (1700), Simon Berringtonen The Memoirs of Signor gaudenzio da Lucca (1738), Morellyren Basiliade du célebre Pilpai (1753), Nicolas Restif de la Bretonneren La Decouverte Australe par un homme volant (1798), Thomas Spenceren The Constitution of Spensonia (1801), Charles Fourieren Traité de l¨Association Agricole (1822); Etienne Cabeten Voyage en Icaire (1834) eta 1896n argitaratutako News from Nowhere. Jakinik, bidailariek zekiten bezala, bidaiaren amaia ez dela beti berdina. Behin Islara iritsi eta gero gizonok sarri gorde nahi izaten bait dugu abiapuntuarekiko lotura erreferentziala.

"Gu geramazkien ontziaren bosgarren egonaldia Montevideo izan zen. Eta gu geunden ontzira bi euskaldun (laburditarrak) igo ziran. Euskaldun aiek esan ziguten, Buenos Aires-etik zetoztela eramatera al zituzten euskaldunak aien nagusiaren ostatura" (40) Puntu erreferentzial hori badaezpadaereko aingura gertatzen baita. Hori adierazten digute Zubillagaren urrengo hitzek ere. "Joan Kruz, San Andres de Giles-eko errira zijoan, berak antxe aide ordezko bat zeukalako, ta ni, Carlos Casares-a nijoan, nere anai Lontxo erri artako kanpoan zegoalako beitalde aundi baten beiak jexten" (41)

Dena den ukaezina da migralarientzat zirraraz betetako momentua izan behar zuela bidaiaren amaierako argiak ikusten zituztenekoa, iluntzean normalki, hainbeste denborako iluntasuna urratuko duen esperantzaren argia.

"Atsalde artan, illuntzera zijoalarik, begiztatu giñuzen Buenos Aires uriko argiak eta erri artako naidira edo puertora iritxi giñan gaueko bederatziak igaro ondoren" (42)

Sarri helmugaratzean nahastu egin ohi dira iritsi izatearen zirrara, lehen esperantza betetzearen lasaitasuna eta lehenengo ustegabeek sortaraz dezaketen deslilurapen miketza. Etxeratze guztien ondoren gertatzen den zerbait, dudarik gabe, urrengo bidaia planteiatzera bultzatzen gaituena, etengabe bidaian egotea bailitzan giza izakeraren osagarri nagusiena. Honela adierazten zuen Josetxo Yanzik

"Nik egiyak esango ditut nola fiñez bainagon, nola fiñez bainagon: leku au etor berriyin iñôntzat ez dela on, bañan sosik ezta izaten eta bertan bear egon, bertan bear egon". (43)

Beste batzutan lanaren gogortasuna izango da etorri berria kexu jarriko duena Mikaela Zarramaren bertsoetan ikusten den bezala.

"Kantatu naiagatik gogoa non dago?. Atzo indar gitxi ta egun gitxiago; zutik eziñ egonik jende asko dago, ezurrak jasotzeko nai ainbat lan dago" (44)

Gutxitan aurkitu izan dugu helmuga iritsi orduko hain egoera mingarriaren lekuko den bertsorik, baina bertsolari beraren honako bertso hauek egoera berri orori dagokion hasierako mina baino zerbait gehiago ere iradokitzen dute, porrota agian, bidaia egina izatearen alperrikakotasuna. Halako zerbait sentitu behar zuten behar bada Savonarolak, Thomas Munzerek, Giorgy Doszak, Pugatchevek eta utopiaren atzetik abiatu ziren beste askok eta askok helmugan zer egon zitekeen ikustean, utopia islarik nahi duenak behar haina egin izan ohi baitu utopia hori deuseztatzeko historian.

"...indarrak juan eta memoria flako, kartzelakoen gisa sufritu bearko..." (45)

Sarri, ordea, bertsolariek helmuga ederra lortu izatearen alaitasunaren berri ematen digute. Kuriosoki Josetxo Yanzirena da bertso hau ere, berak zertxobait lehentxoago idatzitakoaren hain ezberdina, beharbada egoerak nahastu egiten direla adieraziz.

"...gure etxetik ateri giñan emen obeki biarrez, bañan etorri errukituak ez gaudezi gu negarrez..." (46)

Eta halakotan gertatzen den bezala, kontrajarketa izaten da medio egoera ezberdin horien berri emateko. Hauxe dio bertsolari anonimoak:

"Bidaje luze obek, dutenez esaten, irakasten digube munduban bizitzen; bizimoduba zer dan aisa dakigu len, Habanan sobran dana ez balitz falta emen". (47)

Horregatik, sarri eman ziren utopia eguneroko bizitzan ezartzeko saioak. Historikoki eta kulturalki adierazkorrena, beharbada, Lugonek "Guaranien errepublika kristau komunista" gisa deituriko jesuiten "reducciones" izango litzateke, jabe espainiarrek bertako indioen aurka buruturiko esplotazio kolonizatzaile eta joputzaileari aurre egiteko. Ehun urtetik gora iraun zuen esperimentoak, 1612tik 1768ra. Espainiako koroak Konpainia debekatu zuenean joan ziren pikutara redukzioak. Baina hazia ez zen fruiturik gabe gelditu eta Ann Leeren gidaritzapean Ingalaterratik Estatu Batuetara joandako The United Society of Believers kuakero taldea saiatu zen Mount Lebanon inguruan halako esperientzia burutzen, 1950 arte. Cabet 1847an saiatu zen Icaria Nauwoon, Illinois, burutzen eta John Humphrey Noyesek halako zerbait egin nahi izan zuen Oneida elkartearekin, Utican, New York estaduan. Kibbutz israeldarrek ere badute utopiaren eragina eta gaur egun ere badira zenbait talde txiki beren modura ideal bera bizitu nahi dutenak, don Zeno Saltiniren Nomadelfia, esate baterako edo 1960an USAn sorturiko Twin Oaks elkartea. Hinduismoak berak jaso du Thomas Moreren utopiaren eragina eta Shiri Aurobindoren erakutsiak jarraituz 1968an sortutako Auroville bere utopiaren presentziaren lekuko da.

Egia da Agiri Komunistan Marx eta Engelsek "komunismo utopikoari" meritu bikoitza ematen diotela, hots, ordurarteko gizartearen oinarri guztiak iraultzearena eta langileen argitzerako balio haundiko elementoak ezartzearena: geroko gizarteari buruzko baieztapen positiboak besteak beste. Hauek izango lirateke: hiria eta herriaren arteko kontrastearen deuseztapena, familiarena, etekin pribatuarena, soldataren trukeko lanarena, giza-armoniaren igarpena eta Estadua produkzioaren administratzaile soila bihurtzearena. Baina guzti hori adierazi eta gero, utopiak geroko deskribapen fantastikoak besterik ez direla diote. Eta hain haundia izango da Agiriaren itzela ezen hortik aurrera utopia, fantastikoa eta irrealaren sinonimo izango den. Baina Marx eta Engelsek aipatzen duten komunismo kontzeptuak pentsakera utopikoaren erreferentziak ditu, goitik behera; marxismoak komunismoari buruz egiten duen kontzeptu "positiboa" utopiek emandakoa baino ez da. Historikoki ez zegoen besterik. Beharbada Marxen dialektikan egongo litzateke utopikoekiko aldaketarik haundiena, erakunde komunistak eta komunismoaren arteko harremanei dagokiena hain zuzen ere. Perspektiba utopikoan erakunde komunistak dira gizonen portaera berria erakartzen dutenak; Marxen ikuspuntuan, aldiz, kapitalismo helduak gizartea jarri duen jite jasangaitza izango da erakunde komunistak sortaraziko dituena. Baina pentsakera utopikoaren elementu berezkoa, hau da, erakunde komunistak, beti daude present Marxengan, baita bere azken idaztietan ere.

Paradoxikoki komunismoa Marxen dialektikaren izenean sartu da historian eta hori, sozialismo zientifiko gisa, sozialismo "utopikoaren" aurka. Baina Moreren estiloan, hau da, erakunde berriak eratzearen bitartez, non jabego pribatuaren deuseztapena eta komunismoaren ezarketa ekintza iraultzailearen bitartez emango diren.

Sobiet Batasunean eta inguruko estadu sozialistatan gertatukoek interes berria sortarazi zuten utopiaren inguruan bai zentzu kritikoan nahiz positiboan. Zentzu kritikoan antiutopiak sortu dira, hau da, Estaduaren egituraketa liberal-demokratikoa eta jabego pribatuaren deuseztapenari esker jaiotako gizarte negatiboen deskribapenak, manipulazioan eta gizonaren kontrol osoan oinarritutakoak. Eta hasieran utopiekin gertatu zen bestela, antiutopiak ere ez espazio ezezaguneko puntu batetan ezkutaturik baizik geroaldiko punturen batetan gauzatu nahi izan dira. Antiutopiak geroa mehatxu baten eramale gisa ikusten du, utopiak miatu gabeko espazioa esperantza gisa ikusten zuen bestela. Antiutopien artean gogora ditzagun E. Zamjatinen "We", 1922an idatzia izan arren 1952an argitaratu zena edo A. Huxleyren "Bai mundu berria" (1931) edo George Orwellen "1984", 1948an kaleratuta. Stanley Kubricken "Laranja Mekanikoa" filmea bera ez dabil hortik oso urruti.

Utopiaren kritikoek mitoarekin konparatzen dute. Benedetto Crocerentzat "utopia mitoaren osagarria da, gure irritsen egarriaren orobateko asetzea eta zanpatzen gaituzten arazo guztien soluziobidea irudietan gauzatuz". Eta mitoarekin gertatu den bezala, utopiak ere ezin izan dio ihes egin sikoanalisiari. Jean Servierentzat hiri utopikoen funtsezko eskemak amaren umontzia aurkezten du; zibilizazio teknologikoak galdu egiten du bere esanahia eta utopia atzeranzko mito gisa sortzen da. Baina Karl Popperek ez esanahi fantastikoa baizik ezkorra eman dio eta bat egin ditu utopia eta bortxakeria. Popperentzat jarrera utopikoa "jolistikoa" da; osotasun gisa erreformatu nahi du gizartea; utopiak horregatik gauzatzen dira Estaduaren boterea mugarik gabe hedatuz. Bere ustez utopia da totalitarismoaren oinarri teorikoa.

Dahrendorfek zera idatziko du: "Utopian ez dira gailen ez askatasuna ez gero ezezaguneranzko proiekzioa, izuaren eta nazka absolutuaren susmoa baizik". Tesi guzti hauek behin planteiamendu politikoaren arlora eramanak, milenarismoarekin identifikatu dute utopia (Vögelin) edo "herexia etengabearekin", behin teologiaren esparrura eramanak izan ezkero (Molnar).

Guzti horretatik urrun, eta gizarte zientzien arloan, positibismoa eta soziologia baloratiboa gainditu ahal izateko saio gisa onartu izan da utopia. Karl Mannheimek bere Ideologie and Utopie obran kontrajarri egin zituen ideologiaren izakera estatikoa eta utopiaren izakera dinamiko eta sortzailea. Halere, bere ustez, industrialismoaren azken etapan desagertu egingo litzateke elementu utopikoa langileriaren erosotasun eta ongi izanaren ondorio gisa. Baina ez da halakorik gertatu, alderantzizkoa baizik; utopia indartu egin da gizarte teknologiko bezala ulerturiko gizarte burjesari egin zaion kritika moduan. Utopiaren rol kritikoa urrundu egin da alderdi iraultzaileak boterea hartzearen eredutik eta gizon izatearen modu berri baten figura bihurtu da. Orain inbertituta gelditzen da Thomas Moreren gizona eta erakundeen arteko eskema. Orain utopia gerorantz zuzenduriko mito gisa ulertzen da, eta horrexegatik orainan termino sortzaileetan adierazi ahal izateko gauza. Honela ikusi zuten gure migralariek eta ildo horretatik abiatzen dira adierazpen guztiak Utopia Isla horren osagarriak aurkezterakoan.

Oharrak:

1 ARTOLA, R.: "Sagardoaren graziya". Urrutiko Intxaurrak. Auspoa, 1 zb, 1961, Donostia, 102. orr.
2 ARTOLA, R.: Ibidem, (1961), 102. orr.
3 ZAVALA, A.: Paulo Yantzi ta bere lagunen bertsoak, Auspoa, 77-78. Zb., 1968 Don. 279. orr.
4 Ibidem, 261. orr.
5 Ibidem, 261. orr.
6 ZAVALA, A.: Mendaro txirristaka. Auspoa, 120-121-122 Zb., Tolosan, 1974, 30. orr.
7 ZAVALA, A.: Paulo Yantzi ta bere lagunen bertsoak, Auspoa, 77-78. Zb., 1968 Don. 279. orr.
8 Ibidem, 261. orr.
9 Ibidem, 261. orr.
10 ZAVALA, A.: Mendaro txirristaka. Auspoa, 120-121-122 Zb., Tolosan, 1974, 30. orr.
11 Ibidem, 40. orr.
12 LAFITTE, P.: Mañex Etchamendy bertsularia. Auspoa, 109-110. Zb. 1972 Don., 43. orr.
13 ZAVALA, A., ELIZEGI, M..: Pello Errotaren bizitza. 1963, Donostian, 126. orr.
14 ZAVALA, A.: Ameriketako bertsoak, Auspoa, 176. Zb. 1984 Don., 57. orr.
15 ZUBILLAGA, J.R.: Lardaxketa (parrez ta negarrez, Bedaio'tar batek Argentina'n idatzia),
Auspoa 40/41 zb., Donostian, 1964, 85. orr.
16 ZAVALA, A.: Op. cit., (1984), 26. orr.
17 ZAVALA, A.: Paulo Yantzi ta bere lagunen bertsoak, 1968 Don., 261. orr.
18 Ibidem, 291. orr.
19 ZAVALA, A.: Kaskazuri bertsolaria, 1973 Don., 88. orr.
20 ZAVALA, A.: Op. cit. (1984), 23. orr.
21 Ibidem, 24. orr.
22 Ibidem, 37. orr.
23 Ibidem, 33. orr.
24 Ibidem, 34 orr.
25 Ibidem, 58. orr.
26 Ibidem, 58. orr.
27 Ibidem, 33. orr.
28 Ibidem, 35. orr.
29 Ibidem, 36. orr.
30 Ibidem, 42. orr.
31 Ibidem, 91. orr.
32 Ibidem, 91. orr.
33 Ibidem, 104. orr.
34 SABARTIER-ek, R. aipatua: Histoire de la poésie francaise. Les romantismes. Paris 1977,
171-172. orr.
35 NIETZSCHE, F.: Así habló Zaratustra, Madrilen, 1985, 342. orr.
36 ZAVALA, A.: Op. cit. (1984), 43. orr.
37 Kohelet, 3, 1-4
38 ZAVALA, A.: Op. cit. (1984), 91. orr.
39 LUJANBIO, J.M.: Iru anai bertsolari, 1968 Don., 76. orr.
40 Ibidem, 77. orr.
41 ZAVALA, A.: Op. cit. (1984), 15. orr.
42 ZUBILLAGA, J.R.: Op. cit. (1964), 111. orr.
43 Ibidem, 139. orr.
44 Ibidem, 111-112. orr.
45 Ibidem, 113-114. orr.
46 Ibidem, 112. orr.
47 ZAVALA, A.: Op. cit. (1968), 249. orr.