AURRETITZA
«Heuskara, ialgi adi plazara»
(Bernard d'Etxepare. 1545)
Ona, Irarrkurle, euskal-idazle berri au gure izkuntza maiteari txertu berri bat nondik emango.
Alik ondoen egiten saiatu ba'naiz ere, ez det uste orrialde auetan apaingarri aundirik idoroko dezunik, gure mendiko euskerak danon garo usai mardula artu al-izango diozunik...
Alabaña, gure euskera maitia, urte oietan batez ere ain bear gorrian, ain egokera negargarrian, ain bilutsik nabaiturik, eusko-gogoz egarriturik degun Erri eder onetxi orrialdetxo auek eskeñi nai izan dizkiot.
Berari dagozkion apaingarriz ornituriko jantzi dotorerik ezin opa diogunok, bere laingo jantzi txukun bat eskuratu dizaiogun beñepein, bera maite degula ta beratzaz aztutzen ezkerala adirazteko besterik ezpada ere. Ain bilutsik degun izkuntza maitea egoki xamar jantziko al-degu!
Itz bi orain, irakurle maite ori, liburutxo oni ipiñi dizkioten oartxoai buruz.
Euskera, beartsu, oso beartsu iritxi zaigu euskal-pizkunde egunetara. Alabaña, euskerak, guna, mamia, aberats-aberatsa dauka ta gure baratz ederra ondo jorratu, landu ta ongarritzen ba'degu, emaitz aundiak ekartzekotan dago, gure baratzako lurra iñungo errietako lurrik aberatsena baño emankorrago baita
Tamalez, ta ez noski gaurko euskaldunen etuz, gure izkuntzaren berri laburrenik ezin ernan dizaiekegu gure erritarrai.
Idazleok berriz, gure izkuntzaganako maitlasun sugarrak eraginda, bakoitzak al-degun neurran landu degu gure baratz ederra. Ta zer gertatu da? Irakurlea idazlearen lain ez izan. Idazleak, bere likeraganako maitasunez euskera nolabait landu ta sakondu egin du ta irakurlea ezin iritxi zaio edo nekegarri zaio beñepein. Ona ba korapiloa.
Nola askatu?
Euskal-irakaskuntza eskuratu dezagunean korapiloa bera bakarrik askatuko da, euskaldun aurrak txikitandik, gerok, geronen jakintzaz eziko baititugu. Baña bitartean? Idazleok erriaren jakintza malara makurtu ala euskerari soilik begiratuz bera landu ta aberastu erriari jaramonik egiteke?
Euskal-maitasun au beraz txalogarri da, baño erriari gerok ixten ba'dizkiogu ateak, euskal-elertia geronek ilko degu, elertiak irakurleagan bizi bear baitu ta ez liburutegi apalelako sitsa tartean.
Errezera jotzen ba'degu berrz, erriari dana txeetuta, itz egiten dun bezela emanaz, izkuntlzak eta bidebatez elertiak aurrera ez-ezik atzera egingo dute, euskaldunak, iñolako irakaskintza ta zuzenbiderik gabe gero ta gaizkiago, gero ta zabalago egiten baitute beren izkuntza, ta mintzagai askotara iritxi arte eztira egiten. Atzera joate au erri irakaskintza ezin iritxi dalako, gai askotaz ezin jardunari etsi bearra ez dezakegu onetsi, euskera edozertarako bear baitegu gai.
Irakaskintza irixten eztegun bitarteko nere irizpidea auxe da: Garbi idatzi bal esakeraz, bai itzez, bai aditz-jokoz, bai joskerari dagokionez, geiegikeriraiño jo gabe ordea, ta euskalduna ulertzeko lain eztan esakera, itza, edo aditz-jokoa, (joskera ulerkaitzik nekez egokituko baitzaio) erderara ala euskera errezagora itzuli. Ontara, irakurleak ikasi egiten du neke aundirik gabe, ta bai pozik ikasi ere, euskaldunak beren izkuntzaren ikasmiñez baitaude.
Euskal-elertiaren goitasuna ta garbitasuna noraño eraman jakiteko, nun idazten degun eta zertaz idazten degun eduki dezagun gogoan.
Astekari ta egunkaritan eta erri xearentzat idatzirik dauden irakurgaietan erraz idazten saiatu bear degu, baño tarteka-marteka, an-emenka beti zedozer erakutsiz irakurleari. «Pernando Amezketarra»'ren ipui liburua euskera errezian idatzirik dagolako parra-parra saltzen omen da esan oi digute batzu-batzuk, alegia, guztiok ortara joko ba'genu koraplioa askatua legokela aditzera eman nairik. Ala diotenak ordea ez dute egi oso-osorik esaten, liburu au ezpaita saldu ulerterreza dalako bakarrik, Pernando'ren ipui gayak edonork egosi ditzakelako baizik eta batez ere bere ateraldiak parregarriak diralako txit eta Pernando zanaren oroiak euskaldunen gogamenak jakin miñez betetzen ditulako.
Mundu ontan erabil bear gaiak ordea, eztira guztiak Pernando Amezketarra'ren gixakuak, eta euskera ipuietako tentelkeriak edo baserritarren arteko jardun errexak adirazteko ez-ezik, edonolako giza-gogakizun adiraztleko gaitu bearr degu. Euskera aurren artean edo baserritarren artean soilik mintzatzeko dala derizkioten gizon makurrak erdeñuz zapuztu ditzagun. Euskaldunok gure lozorrotik esnatu gera. Gure izkuntza beste edozeiñ errikoa ainbat jasotzeko eskubide degu ta jaso ere egingo degu, euskera ezpaita iñoren morroitzako.
Baño goitasun aundiko gaietan eztago euskera errexik gaurko euskaldunentzat.
Zer egin bearr degu beraz? Gai oiek erabiltzeari utzi ala gure euskera erdalkeriz eta mordolokeriz bete errak ulerr dezan?
Ez bat eta ez beste. Euskera gairik zailena, goituena, nasiena «berez» adirazteko lain da beste izkuntz askok bezela laterara ala gerkerara jo bage, ta lain danez, gaurko azal gogorra atxurtu, jorratu, ta lurpean ezkutaturik daukan altxor bikaña azaleratu egin bearr degu.
Gaur-gaurkoz irakurle gutxitxo izango dituzte idazle goitu-xamarrok, baño idazkera errezera jotzen alegintzen ba'gera ta azalpidez bearr bezela argitzen ba'degu, irakurleak gero ta ugaltzenago joango zaizkigu.
Euskaltzale artean darabilgun auzi gaitz oni buruz bi arau edo lege auek gogoan eduki ditzagun beti:
1). Eztu euskal-elertiak bere burua erri xearen malara makurtu bear, erri xea euskal-goi-elertia ulertzeko gaitu baizik.
2). Ez dezagun erria gogait eragin irakurgai ulerkaitzez. Erriari euskal-jakintza erakutsirik goitu dezagun euskera.
Era ontara lortuko degu, guztion onez, irakurleak ulertzea ta euskerari poliki-poiiki geroko urre-elerti baten oñarri sendoak jartzea.
Donosti'n, Epailak 10- 1949
