 |
|
|
|
HEMEN ZAUDE:
Sarrera »
Argitalpenak »
Donostiako Euskararen Historia »
Donostiarrak, eliza eta euskara
|
Donostiarrak, eliza eta euskara |
|
|
Donostiarrak, eliza eta euskara
HANDIK ETA HEMENDIK
Euskara donostiarren hizkuntza zela froga dezaketen froga fidagarririk ez dugun arren, neurri batean euskara erabiltzen zutela eta ez hori bakarrik, euskara eskatu egiten zutela froga dezakegu. Horretarako, iturburu desberdinetatik hartu ditugun datuak hemen azalduko ditugu. Beraz, atal honetan frogatuko duguna zera da, donostiarrek beren eguneroko bizitzarako euskara erabiltzen zutela XVI. mendearen eta XVIII. mendeen artean.
Nahiz eta horrela planteatu, esan behar dugu aurkitu duguna erreferentziak besterik ez direla, ez dugu aurkitu nahi izango genukeen altxorra. Donostiarrek euskara erabiltzen zutela antzeman dezakegu 1560. eta 1602. urteko epaiketa batzuetan agertzen diren lekuko batzuen esanengatik. Baina gure iturburuak ez dira horiek bakarrik izan, beste zenbait izan ditugu eta aurrerago, mendeen barrena goazen heinean, azaltzen joango garenak.
Atal honetan denboran barrena ibiliko gara eta ez diogu iturburuari garrantzia emango lan honen beste zenbait ataletan agertuko den bezala, hemen azterketa diakroniko bat egingo dugu honela argiago ikus dezagun zein izan den euskararen bilakaera denboraren joan-etorrian. Beraz, hasi egingo gara.
Ezer baino lehen komenigarria iruditzen zaigu Donostiak zuen itxura zein zen azaltzea. Donostia bi zati nagusitan banatuta zegoen, banaketa hori fisikoa zen nagusiki nahiz eta maila sozialeko banaketa ere egon. Hala ere, banaketa fisikoa garrantzitsuena da. Donostia harresiz inguratua zegoen Errege Katolikoek horretarako baimena eman zutenetik, Donostiaren 1489. urteko erreketa eta gero. Baina ez horregatik bakarrik, baizik eta Frantziaren mugan dagoelako eta momentu horietan Espainia eta Frantziaren arteko harremanak ez zeuden oso egoera onean (Aguirre Gandarias, 1994: 29):
En el verano del mismo año 98 (1498( ( agosto, 27, Valladolid), el bachiller Elduaien, una vez más alcalde de la villa, expuso a la corte que Donostia, por hallarse muy fronteriza, en particular de cara a Francia tenía hecha una contracerca para su defensa, con lo que se precavia del posible peligro
Harresi horiek, beraz, Donostia bi zatitan banatzen zuten, batetik harresien barruan zegoen hiria eta bestetik kanpoan gelditzen ziren auzoak, horien artean Santa Catalina auzoa, San Martin auzoa, San Sebastian el Altiguo auzoa, Igeldo auzoa,eta beranduago sortu ziren Altzako auzoa eta Pasaiako auzoa. Esan bezala, Donostia bi zatitan banatuta dago. Eta banaketa fisiko honek ere elizen banaketa ekartzen du nola ez. Donostia barruan, hau da, harresien barnean geratzen den hiri zati horretan, bi eliza nagusi daude, Santa Maria eta San Bizente. Horiez gain, badaude beste zenbait komentu eta kapera, horiek ditugu: San Telmoko dominikoen komentua, Santa Anako basilika eta Urgulleko Santa Cruz de la Motako kapera. Harresietatik kanpo, berriz, beste zenbait ermita eta komentu ditugu. Horiek dira: Santa Catalinako basilika eta bere ondoan San Antonio Abaden ospitalea, San Martineko ospitaleko kapera, San Bartolomeko agustinen komentua eta San Franciscoko dominikoen komentua, Altzako San Martzial parrokia, San Sebastian el Antiguoko parrokia, Pasaiako San Pedro parrokia eta Igeldoko San Pedroko parrokia. Eliza eta parrokia hauek ( kanpoan daudenak) harresien barrualdean dauden Santa Maria eta San Bizenteko elizen menpe zeuden, eta beraz, beraiei eman behar dizkiete eliztarrek egiten dituzten opari, eskaintza eta abarrak. Esate baterako, San Sebastian el Antiguo eta Altzako San Martzial elizak Santa Mariaren menpekoak dira eta parrokia hauetan egiten ziren opariak eta abar Santa Mariari eman behar zizkieten eta honek banatu egiten zituen berak nahi zuen moduan. Gauza bera gertatzen zen Pasaiako San Pedro parrokia eta Igeldo izeneko tokiko parrokiarekin. Hauek San Bizenteren menpean zeuden eta beraz, bertara eraman behar zituzten eliza horietan egiten ziren eskaintza eta opari guztiak.
Egoera nolakoa den azaldu eta gero gatozen bada, lehen aipatu ditugun bi epaiketa horiek aztertzera .
Lehenik eta behin esan behar dugu, donostiarrek 1560. urtean euskara erabiltzen zutela beren eguneroko bizitza arruntean. Hori garbi agertzen da, urte horretan bertan eta aurrekoetan egin zen epaiketa batean. Epaiketa hori 1559. urtean hasi zen 2 eta bertan Santa Maria eta San Bizenteko apaizek harresietatik kanpo bizi ziren zenbait herritar salatu egiten dituzte aipatu eliza horietan ez dutelako meza entzuten jai egun berezietan, hala nola, pazkoa, eta abar. Epaiketaren ebazpena salaketa egin zutenen aldekoa da, hau da, Santa Maria eta San Bizenteko elizako apaizen aldekoa. Epaiketa 1559an bukatu zen baina herritarrek errekurritu egin zuten eta 1560rarte luzatu zen. nahiz eta luzaketa hau egon epaiaren ebazpena bera izan zen.
Epaiketan argudio asko atera ziren eta donostiarren bizi moduari buruzko xehetasun asko ere agertu ziren. Baina, hala ere, guri interesatzen zaiguna zera da, demandatuek harresi barruko elizetara meza ez entzutera joateko arrazoietako bat. Arrazoi hori zen, bertako apaizek mezak erromantzez ematen zituztela eta beraiek ez zutela oso ondo ezagutzen gaztelera eta gainera Santa Catalinako basilikan euskaraz ematen zirela mezak eta horregatik joaten ziren bertara meza entzutera, ez bakarrik jai egunetan baizik eta egunero. Epaiketatik atera ditugun zati hauek lekukoen esanak dira, bai apaizek aurkeztutako lekukoak bai herritarrek aurkeztutako lekukoak:
en la dicha iglesia sirve solo (...( lo que no se hacia en las dichas iglesias parroquiales (...) que los que alli se untan a oir los oficios que son los arriba nombrados (...) son vascongados y muy pocos de ellos saben la lengua castellana y en dicha iglesia las publican las fiestas en su vulgar, y predican en su vulgar vascongado lo que no hacia ni hacen las otras parroquiales.
Lekuko honek dioenaren arabera, Donostiarrek euskara erabiltzen zuten. Are gehiago, eskumikatuak izateko arriskua zuten herritar hauek, eta hala ere, bere horretan jarraitzen zuten euskaraz ematen ziren mezetara joateko intentzioan.
Hala ere, apaizek salaketa horri aurre egiten diote. Horretarako beren lekukoak aurkezten dituzte. Hauek zera diote: apaizak bertakoak direla eta ondorioz euskara ondo ezagutzen dutela:
dice y proba entiende que entre los dichos vicarios y beneficiados y clerigos de las dichas iglesias parroquiales hay muchos de ellos vascongados y entenden y saben hablar la lengua vascongada y de buen vascuence de la misma tierra para predicar y hacen plegarias y oir de penitencia y administrar los dichos sacramentos eclesiasticos a los dichos parroquianos y otras cosas que convienen y esto es la verdad.
Testu zati honek argi eta garbi uzten du zein garrantzia daukan euskarak Donostian. Are gehiago, apaizak herrikoak direla dio lekuko honek eta herrikoa izateagatik euskara ona eta garbia egiten duela dio:
hay muchos de ellos vascongados y entenden y saben hablar la lengua vascongada y de buen vascuence de la misma tierra
Esan bezala, epaiketa 1559an bukatu zen ebazpenak apaizei arrazoia ematen zielarik. Beraz, herritarrek jai egunetan meza harresien barruko elizetan entzun behar zuten eta ez Santa Catalinako basilikan. Ebazpena latinez ematen da.
Hala ere, demandatuak errekurtsoa aurkeztu zuten, eta berriro ere epaiketa hasi zen. Bertan euskararen garrantzia nabarmentzen jarraitzen da. Demandatuak beren lekukoak ekartzen dituzten eta lekuko horiek, euskarak demandatuen bizitzan zuen garrantzia azpimarratu behar zuten:
los arriba nombrados son vascongados y muy pocos de ellos saben la lengua castellana y en dicha iglesia les publican las fiestas en su vulgar vascongado lo que no hacian ni hacen en las dichas parroquiales y asi es verdad
Horietaz gain, beste aipamen batzuk ditugu:
* son todos vascongados que no entienden plenamente y en las dichas iglesias parroquiales
* los vascongados no entienden la lengua castellana (f 55)
* son vascongados y no entienden la lengua castellana (f 57)
* ...el evangelio y plegarias en lengua vascongadas ( f 62)
* el evangelio y plegarias en vascuence (f 64)
* son gente vascongada y muy pocos de ellos entienden la lengua castellana... (f 66)
Testu zati hauetatik argi eta garbi ondorizta dezakegu, apaiz hauek donostiarrak direla eta beren hizkuntza euskara dela eta ez erromantzea.
Hala ere, apaizak bere horretan jarraitu zuten eta Santa Catalinako basilikan kanpotar bat zegoela aldarrikatu zuten. Atzerritar hau donostia kanpoakoa da, Jimeno Juriok (1998: 228) dioenez, nafarra da eta euskalduna. Dirudienez, donostiarra ez zen jendea kanpotartzat jotzen zuten eta bere euskara ez zen bertakoena baino hobea, aitzitik, trakestzat jotzen dute:
donde no habido no hay monasterio ni fraile ni religioso alguno hasta ahora que han pretendido poner un clérigo con una cruz blanca el cual es extranjero y no sabe hablar la lengua vascongada a lo menos de la misma tierra y esto es verdad
Epaiketa, azkenean 1562ko irailaren 21ean bukatzen da Zaragozako metropolitanoaren ebazpenarekin. Ebazpen honek apaizei ematen die arrazoia, beraz, herritarrek Santa Maria eta San Bizenten entzun behar dituzte jai egunetako eta bestelako mezak.
Nahiz eta 1562an ebazpen hori eman, arazoa ez da konpontzen eta donostiarrek bere horretan jarraitzen dute. Mezak Santa Catalinako elizan entzuten dituzte. Ondorioz, 1597an4 harresi barruko apaizek harresietatik kanpo bizi diren zenbait herritar salatu egiten dituzte arazo berberarengatik: herritar hauek ez dituzte jai egunetako mezak harresi barruko elizetan entzuten eta gainera opari eta eskaintza guztiak Santa Catalinako basilikan egiten dituzte.
Salaketa jarri eta gero, Iruñeko eskribau batek salatuei salaketaren berri eman zien. Horretarako, mezen ofertorioak aprobetxatzen zituen edo bestela, herritarrak hilerrian batuta daudenean egin zuen. azalpenak erromantzez nahiz euskaraz egin zituen berak aipatzen duen bezala:
en la iglesia o basílica de Santa Catalina que es de la orden de San Juan de Jerusalem extramuros de la noble e leal villa de San Sebastián día domingo a veinte y dos días del mes de septiembre de mil quinientos y sesenta y seis años del nacimiento el prior -------- y cabildo de la dicha villa yo Joannes de Miramón como decano del real notario(...) por autoridad (...) en toda la diócesis y obispado de Pamplona ínter misarum solemnia estando ajuntada mucha gente en la dicha iglesia ley y publiqué a alta e intibrible voz los sobre dichos executoriales en que los y su tenor notifique y di a entender en la mejor forma y manera que pude en lengua vascongada y romance a Joan Perez de Iturain
Epaiketa honetan, aurrekoan bezala, lekukoak daude. Beraien lana alde batekoen zein bestekoen argudioak egiaztatzea da. Horregatik, ekintza beraren bi bertsio aurki ditzakegu lekukoen artean, segun eta zein aldetakoak diren. Hau kontutan hartuta ikus dezagun demandatuak direnen aldeko lekukoek zer esaten duten:
Y así mismo por que en las parroquiales todos los actos se hacen en lengua castellana y también sermones y la confesión general y las plegarias y mis partes no entienden la dicha lengua y así acuden a la dicha iglesia de Santa Catalina o a otras partes donde se hacen los dichos actos en vascuence
Todos los beneficiados y vicarios de las parroquias de la dicha villa de San Sebastián son personas mal vascongadas, los cuales y ninguno de ellos, de tiempo inmemorial a esta parte nunca han predicado en vascuence en las dichas parroquias sino en la lengua vulgar castellana ni los demás actos parroquiales que son la confesión general plegarias y señalamiento de fiestas ayunos y las demás cosas concernientes a los vicarios y curas de almas, la cual dicha lengua castellana ninguno de ellos la entiende hablando generalmente"
Bi aipamen hauetan argi gelditzen den puntua zera da, salatutako hirurogei eta sei gizonezkoentzat euskara oso garrantzitsua dela. Zergatik esaten dugu hau?. Beraiek euskara edozeren aurretik jartzen dutelako. Beraiek, beraz, euskaldunak dira.
Beste aldetik, apaizen aldeko lekukoak ditugu. Bertan suposa daitekeen bezala, lekuko hauek aurrekoen kontrakoa esaten dute:
que en las dichas iglesias parroquiales los vicarios y todos saben muy bien la lengua vascongada y en ella declaran el evangelio, saben las plegarias y lo demás necesario y administran los sacramentos en especial el de la eucaristía y extrema unción y matrimonio de manera que todos lo entiendan y aplican conforme a las personas con quien tratan como ello es así verdad y lo dirán los testigos y es publico y notorio
En que en las dichas iglesias parroquiales los vicarios y todos saben muy bien la lengua vascongada y en ella declaran el evangelio y saben las plegarias y lo demás necesario y administran sacramentos en especial el de la eucaristía extrema unción y matrimonio de manera que todos lo entiendan y aplicándose conforme a las personas con quien tratan como ello es así verdad y lo dirán los testigos y es publico y notorio
Bi testigantza hauek ez dute zalantza izpirik uzten, apaizak euskaldunak ziren lekuko hauen arabera, eta meza euskaraz emateko gai ziren. Ez bakarrik meza, apaiz batek egin beharreko lan guztiak euskaraz egiteko gai ziren:
en ella declaran el evangelio, saben las plegarias y lo demás necesario y administran los sacramentos en especial el de la eucaristía y extrema unción y matrimonio
Eta hori gutxi balitz, euskalduna den eta ez den pertsonaren artean desberdintasunak egiten dituzte:
de manera que todos lo entiendan y aplicándose conforme a las personas con quien tratan
Beraz, honek guztiak ondorio batetara zuzentzen gaitu: Donostian, harresien barnean zein kanpoan, jende euskalduna eta jende ez euskalduna bizi zen. Gainera, apaizek bi jende mota horien artean desberdintasunak egiten zituzten hizkuntzaren erabilerari dagokionean, aipatu bi zita horiek argi eta garbi erakusten duten bezala.
Jimeno Jurioren arabera, pleituak geldiune bat sufritu zuen Donostian egon zen gaixotasun batengatik:
El pleito sufrió una detención, debida a la "enfermadad contagiosa que en la villa ha habido
Prozesua berriro hasi zenean, apaizek galdera zerrenda berri bat prestatu zuten demandatuen aldeko lekukoei egiteko, bertako laugarren galderan guri dagokigun datuak aurki ditzakegu:
A la cuarta pregunta dijo este testigo que ¿ muchos años? a esta parte saben y ha visto que los dichos beneficiados y cabildo como naturales de la villa saben muy bien la lengua vascongada y que todos, o, los mas de ellos saben en las dichas parroquias de Santa María y San Vicente administran los sacramentos de la comunión matrimonial y la extrema unción en la dicha lengua vascongada a todas las personas que no entienden la lengua castellana como todo ello es publico y notorio en la dicha villa y fuera de ella (...) que el maestro don Pedro de Albizua vicario de la dicha parroquia de san Vicente que en ella (__) suele predicar el santo evangelio y echar la plegaria en la dicha lengua vascongada
A la cuarta pregunta dijo este testigo que sabe que los dichos beneficiados saben todos ellos y hablan muy bien la lengua vascongada de suerte y manera que en todo su tiempo les a visto administrar los sacramentos de la santa madre iglesia como es la comunión y matrimonio y extrema unción en la dicha lengua vascongada a dichas las personas que saben que no entienden la lengua castellana y en particular a los dichos Domingo de Alcaizaga y sus consortes y que bien así muchos domingos y fiestas ha visto este testigo que el maestro Don Pedro de Albizua vicario de la dicha parroquia de San Vicente que ha tenido y tiene particular cuidado cuando los suso dichos o algunos foráneos acuden a la dicha iglesia de predicar el santo evangelio h echar la plegaria en lengua vascongada de manera que la pueden entender y comprender muy bien y esto es lo que sabe y responde a esta pregunta.
A la cuarta pregunta dijo este testigo que sabe que los vicarios y beneficiados de ambas las dichas parroquias saben muy bien la lengua vascongada como hijos naturales de la dicha villa a los cuales ha visto este testigo que administran los sacramentos de la santa madre iglesia como es la extrema unción, comunión y matrimonio en la dicha lengua vascongada a todas las personas así de la dicha villa como de fuera de ella que saben que no entienden la lengua castellana y que en particular muchos días de domingos y fiestas ha visto este testigo que el maestro Don Pedro de Albizua vicario de San Vicente a predicado y echado las plegarias en la dicha lengua vascongada y en particular teniendo noticia que hay en la dicha iglesia algunos de los que vienen del contorno de Santa Catalina y de otras partes.
Aipamen hauetatik zenbait ondorio atera daitezke, besteak beste honako hauek:
Apaizak donostiarrak dira eta horregatik euskaraz dakite:
sabe que los vicarios y beneficiados de ambas las dichas parroquias saben muy bien la lengua vascongada como hijos naturales de la dicha villa
Gainera, lehe aipatu dugun bezala, meza eta apaiz izateak eskatzen dituen lan guztiak euskaraz emateko gai dira apaiz hauek:
a los cuales ha visto este testigo que administran los sacramentos de la santa madre iglesia como es la extrema unción, comunión y matrimonio en la dicha lengua vascongada
Hau gutxi balitz, meza hauetara, ez da bakarrik donostiako jendea joaten, kanpokoak ere etortzen dira. Hala ere, kuriositate bat ikus daiteke hemen:
en la dicha lengua vascongada a todas las personas así de la dicha villa como de fuera de ella que saben que no entienden la lengua castellana y que en particular muchos días de domingos y fiestas ha visto este testigo que el maestro Don Pedro de Albizua vicario de San Vicente a predicado y echado las plegarias en la dicha lengua vascongada y en particular teniendo noticia que hay en la dicha iglesia algunos de los que vienen del contorno de Santa Catalina y de otras partes
Y en particular teniendo noticia que hay en la dicha iglesia alguna de los que vienen del entorno de Santa Catalina y de otras partes"
...dioen zati horretatik zenbait puntu ondoriozta daitezke: Batetik, Santa Catalinako inguruetan euskaldunak zeudela eta beraiek agertzen zirenean mezak euskaraz izaten zirela. Beste alde batetik ere, ondoriozta dezakegu, kanpotik etortzen den edozein mezatara joaten denean euskarara jotzen zutela. Beraz, horrek esan nahi du Donostia inguruan euskaldun asko zegoela.
Epaiketa 1599an bukatu zen. Bertan eman zen ebazpena salaketa jarri zuten apaizen aldekoa izan zen. Hala ere, demandatuek errekurtso bat jarri zuten eta epaiketa hiru urtez luzatu egin zen. Bukaeran epaia berbera izan zen, apaizek arrazoia zuten.
Beraz, bi epaiketa hauetatik atera ditzakegun ondorioak honela laburbildu daitezke:
Alde batetik, apaizak donostiarrak ziren neurrian euskara ezagutzen zuten, bertako semeak zirelako. Bigarrenik, esan dezakegu, Donostian bi hizkuntz komunitate bizi zirela, nagusiki, batetik, euskaldunak zirenak eta bestetik, erromantzea besterik mintzatzen zutenak. Euskaldunak zirenak, harresien barnean zein kanpoan bizi ziren.
Beste aldetik, kontutan hartu behar ditugu, harresien barnean mezak erromantzez ematen zirela nagusiki, nahiz eta batzuetan zein jende zegoen kontutan hartuta meza horiek euskaraz ematen ziren. Horretaz gain, harresietatik kanpo zegoen Santa Catalinako basilikan euskaraz ematen ziren mezak igandetan nahiz jai egun berezietan: pazkoa, Ama Birjinaren egunean eta abar.
Datu hauek kontutan hartuta, eta Donostia kanpoaldean auzo bat baino gehiago dagoela kontutan izanik, zeinek esan dezake beste auzo horietako elizetan mezak euskaraz ematen ez zirenik?. Egia esan, hipotesi hau ezin dugu konfirmatu horretarako froga moduan erabili ditzakegun datuak ez ditugulako. Hala ere, jaso ditugun datu hauek hori pentsatzera eraman gaitzakete.
Orain arte XVI. mendeari arreta berezia eman badiogu ere, donostiarren, elizaren eta euskararen arteko hartu emanak hurrengo mendeetan barna ere aurki ditzakegu, hala ere.
Baina, aurrera baino lehen, elizaren historian eragin handia izan duen gertakizun bati buruz hitz egin behar dugu. Gertakizun hau Trentoko Kontzilioa da. Kontzilioa 1545 eta 1663. urteen artean egin zen Italiako Trento hirian, eta bertan hartu ziren erabakiek eragin handia izan zuten eliza katolikoaren senean, bai eta garai hartako gizartean ere. Erreforma horiek Europa guztira zabaldu ziren eta nola ez Donostiara ere iritsi ziren (Tellechea Idigoras, 1972a: 15.orr.):
En la historia espiritual europea, el siglo XVI es uno de los que presenta mayores atractivos, por su vitalidad, por la tremenda escisión religiosa operada en la Cristiandad y por la reacción que en ésta se dio´que cristalizó en el Concilio de Trento. Esta ebullición espiritual llegó hasta los últimos rincones: San Sebastian no quedó al margen de la misma.
Esan bezala, Trentoko Kontzilioak erreforma handiak ekarri zituen. Horien artean guretzat garrantzitsua izan daiteken bat: Kontzilioak herri hizkuntzei garrantzi gehiago emateko agintzen du besteak beste. Era berean, Kontzilioak katekesiaren garrantzia azpimarratzen du, beste gauza askoren artean ( Tellechea Idigoras, 1972a: 39):
La base de toda reforma era la instrucción del pueblo cristiano y el medio para ello era la catequesis
Gauzak honela eta kontutan hartuz Trentoko Kontzilioa Donostiaraino iritsi zela, gatozen bada Kontzilioak Donostian izan zuen eragina ikustera.
Esan bezala, katekesiak garrantzia zeukan elizaren senean, eta nola ez Donostian ere bai. Horren adierazle aurkitu dugu Donostiara Lope de Alquiza doktoreak egindako bisitan, 1564. urteko azaroaren 10an. Alquiza doktorea Don Diego Ramírez Sedeño de Fuenleal Iruñeko gotzainaren bisitaria eta erreformatzailea da eta gotzainaren izenean etortzen da Donostiara bertako egoeraren berri emateko, bai eta erreforma berrien berri emateko. Erreforma berri horien artean katekesiari dagokiona dago ( Tellechea Idigoras, 1972a: 39):
Se reiteran los mandatos de anteriores visitas, pero se añaden muchos nuevos de mayor envergadura y alcanze: subyace todo un programa de reforma. La base de toda reforma era instrucción del pueblo cristiano y el medio para ello era la catequesis: en tal sentido se manda que los domingos por la tarde se explique la Doctrina cristiana y se aprenda de menoria.
Lope de Alquizaren mandatuak maisuei ere dagokie .( Tellechea Idigoras, 1972a39):
Este afán de control de la instrucción alcanza a los maestros: tanto ellos como los libros en que enseñan han de ser conformes a la doctrina de la Iglesia
Hala ere, nahiz eta katekesiak horrenbesteko garrantzia izan, Donostiako apaizek ez diote behar adinako garrantzia ematen eta gerora etorriko diren bisitari askok eta askok katekesiaren beharrari erreparatuko diote. Bisitari horien artean ditugu: Bernardo de Rojas y Sandoval gotzainaren beraren bisita (1589); Bartolomé Daza lizentziatuarena (1604); Antonio Venegas y Figueroa gotzainaren berarena (1610),... Hauek guztiek katekesia ez dela erakusten salatu egiten dute. Dirudienez, ez erakustearen arrazoia deskuidu bat da honako aipamen honetan ikus daitekeen legez (Tellechea Idigoras, 1972a: 66):
El "descuido grande" denunciado una vez más, es el de no declarar el evangelio y la doctrina cristiana.
Hala ere, arazoa ez da konpontzen eta berriro ere doktrina erakutsi behar dela gogorarazten die 1646. urtean Pedro Sarabia y Mendoza doktoreak (Tellechea Idigoras, 1972a: 73):
A los párrocos, vicarios y rectores de la iglesia se les recuerda la obligación de explicar el evangelio los domingos, como lo mandaban Trento y las Constituciones sinodales, y así mismo el deber de instruir al pueblo cristiano; a este efecto manda que un día por semana, después de vísperas, enseñen públicamnete la doctrina cristiana
Gure gai nagusira bueltatuz, aurrerago esan dugu Trentoko Kontzilioak herri hizkuntzei garrantzia ematen diola, horren adierazle Katalunian eman zen gertaera hau:
En este devenir moral, la predicación estuvo sujeta evidentemente a diversas pautas de comportamiento y de acción que tuvieron su punto de partida en el uso del lenguaje materno. Es más, por prescripción tridentina se trataba de facilitar al maxino la conprensión del mensaje. Por eso las Constituciones sinodales de Urgell insistian en 1632 que la predicaciónse haga en lengua catalana.
Beraz, aipamen honek argi uzten du herri hizkuntzek duten garrantzia Trentoko Kontzilioa eta gero. Hala ere, guk ez dugu horrelako aipamenik aurkitu, salbu Iruñeko gotzaina den Antoni Manrique jaunak Zarautzen zegoelarik 1576. urtean semaneroari kristau doktrina euskaraz erakusteko esaten dionean, honela jendeak uler zezan jai egunetan.
que se enseñara la doctrina cristiana de manera que se entiende en bascuence los dias de fiesta
Hau guztia, esan bezala Zarautzen esaten du baina argi gelditzen ez den kontua zera da, esan hori Zarautzerako bakarrik den ala bere elizbarruti guztirako?. Guk ez daukagu daturik konfirmatzeko esan hori elizbarruti guztirako den ala ez, baina ez da oso logikoa hori esatea elizbarrutiko herri batentzat bakarrik, kontutan hartuta Calahorrako elizbarrutiko gotzainak antzeko erabaki bat eman zuela euskalduna zen elizbarruti guztirako (Vergara Ciordia,1995:520):
Idea que se repite en las zonas vascófonas de la diocesis de Calahorra.
Gauzak honela 1678ko martxoak 15ko data daukan eskutitz bat aurkitzen dugu. Eskutitz hau Jose Goñi Gaztambidek bildu zuen 1972. urtean argitaratutako artikulu batean. Bertan dioenaren arabera, katekesiari garrantzia handia ematen zitzaion XVII. mendean eta katekesi hori euskaraz nahiz gazteleraz ematen ziren Iruñeko elizbarrutian (Goñi Gaztambide, 1972:15):
Tal renacer (el del renacer catequístico en la diócesis de pamplona a raiz del Concilio Tridentino( comprendía la recomendación y urgencia de la instrucción catequística de los fieles, así como la edición de catecismo en castellano y vascuence. En el siglo XVII se renuevan tales mandatos con machacona insistencia, y a veces con matices nuevos.
Testu zati honetan esaten zaigunaren arabera, Trentoko Kontzilioaren ondorioz eta Iruñeko elizbarrutian euskaraz erakusten zen katekesia garrantzitsua da. Are gehiago, testu honek esaten duenaren arabera, euskaraz idazten diren katekesi liburuak egiteko eskatu eta gomendatzen da. Hori aurrera pauso handi bat suposatzen du. Hala ere, testu kateketiko horiek, egin baziren ere, ez baitakigu egin ziren edo ez, ez dira gaur egun arte iritsi. Honek galera handia suposatzen du, gaur egun arte gorde izan balira orduko euskararen ikerketa sakonago bat egiteko parada izango genukeelako, eta gure lan hau askoz ere aberasgarriagoa izango litzateke.
Hala eta guztiz ere, gotzainen eskaera hauek ez ziren guztiz betetzen Donostian (Goñi Gaztambide, 1972: 15):
A pesar de las repetidas instancias para que la catequesis se celebrara los domingos y días de fiesta, los curas se contentaban con explicar la doctrina cristiana a los niños durante la cuaresma.
Honen guztiaren frogagarri, hau da, Donostian garizuma garaian doktrina erakusten zenaren froga gisa dugu aita Francisco de Alesónek Iruñeko gotzainari idatzitako eskutitza (Goñi Gaztambide, 1972: 15-16):
La que agora se ofrece es dar cuenta a V.S.I. cómo según la costumbre introducida todas las cuaresmas, nos hallamos al presente ocupados en la explicación de las doctrinas así en este colegio de V.S Illma. como el las parroquias.
Hala ere, euskaraz erakusten denean jende asko biltzen dela dio aita Alesónek (1972: 16):
El concurso y moción de la gente es muy grande, particularmente a la explicación de la doctrina en vascuence, que la hace el padre Ignacio de Aguirre
Beraz, argi dago Donostian katekesiak garrantzi handia zeukala eta katekesia gaztelera erabili ezezik euskara erabiltzen zutela. Are gehiago, euskaraz erakusten zen katekesiak gazteleraz ematen zenak baino jende gehiago erakartzen zuen, nahiz eta gaztelaniakoa ez atzean gelditu.
Ideia honek gorago aipatutako ideia batetara bueltatzen gaitu: Donostian bi hizkuntz komunitate bizi dira gutxienez. Eta bi hizkuntz komunitateak elkarrekin bizi dira dirudienez, inolako arazorik gabe.
Baina eskutitz hau ez da euskararen inguruan aurkitu dugun bakarra XVII. mendean.
XVI. mende bukaeran eta XVII. mendean Donostian komentu berri bat sortzen da, Santa Teresako komentua hain zuzen ere. Komentu hori sortzeko hasieran arazoak egon baziren ere, XVII. mendean komentua sortzen da. Gertaera honen egileak Don Diego de Texada y Laguardia gotzaina eta bere administradorea zen Domingo de Hoa ditugu.
Komentua egiteko ideia aspalditik bazetorren ere, Texada y Laguardia gotzainaren garaia arte ez zen gauzatu. Gotzaina bera izan zen komentuaren egitasmoa aurrera ateratzeko indar gehien egin zuen pertsona.
Komentua Santa Ana basilika zegoen lekuan egingo zen, bertan zegoen basilikaren oinarriak aprobetxatuz. Komentua egiteko dirua Donostiako emakume aberats batek utzitakoa izango zen. Behin obrak hasi zirenean, gotzainak bere administradorea zen Domingo de Hoa Donostiara bidali zuen obrak gainbegiratzeko. Administradoreak eskutitzak bidaltzen zizkion gotzainari obren nondik norakoak azaltzeko. Eta gotzainak erantzun egiten zizkion bere ardurak eta abar azalduz.
Gotzainak zituen arduretako bat, komentuan biziko ziren mojak aurkitzea zen. Horretarako bere elizbarruti osoan begiratu zuen, eta ez bertan bakarrik baizik eta beste elizbarrutietan ere bilatu zituen. Azkenik, Tarazonatik lau moja ekarri zituen baina hala ere, arazoa ez zen konpondu. Euskaraz zekien mojarik ez zuen topatu, horregatik Domingo de Hoari laguntza eskatzen dio euskaraz dakien moja hori aurkitzeko, oso garrantzitsua baitzen euskaraz zekien moja bat komentua edukitzea, honela beste mojei itzultzaile moduan aritzeko.
Eskutitz horiek Donostiako Santa Teresako Komentuan daude beste zenbait paperekin batera. Guk ez dugu eskutitz horietara iristeko aukerarik izan, bertako mojek ez baitigute bertan sartzen utzi, klausurako mojak zirela esanez. Hala ere, eskutitz horien berri Luis Murugarrenek idatzitako "La Basilica donostiarra de Santa Ana y la fundación de las carmelitas" izenburua duen artikuluari esker izan dugu, horien berri ematen baitu. Eskutitzak (bat baino gehiago direlako) 1662 eta 1663. urteetakoak dira.
Artikulu horretan Murugarrenek esaten duenez, gotzainarentzat arazo handia zen euskaraz ez zekien mojarik ez topatzea (Murugarren, 1968:48):
El prelado entretanto se ocupaba en la elección de las monjas fundadoras. Advirtiendo la necesidad de que entre éllas hubiera quién conociera el vascuence, pensó en obtenerlas en el convento de Zumaya, fundado en 1609 por Dº Francisco de Labayen para carmelitas descalzas, y escribe a Hoa: No es posible ajustar la fundación con dos fundadoras solas, y así Vm. confiera con essos señores por si hubieren algun reparo para que, pues de Zumaya no podemos sacar sino dos, disponga yo traher otras dos de otra parte y vamos ajustando la mata de modo que ocho días antes de Sta, Theresa estén las monjas en el convento para celebrar su fiesta. La cuidad, por consiguiente, también exigia que hablaran vascuence.
Eskutitza 1662ko uztailaren 1ko data dauka. Bertan argi uzten du euskaraz zekien mojarik egon behar zuela, eta Hoari esaten dio bertakoekin hitz egiteko ea arazorik duten moja guztiak euskaldunak ez izatearekin:
y así Vm. confiera con essos señores por si hubieren algun reparo para que, pues de Zumaya no podemos sacar sino dos, disponga yo traher otras dos de otra parte y vamos ajustando la mata
Hala ere, gotzainak ez du lortzen euskara dakien mojarik aurkitzea eta berriro ere Hoari bere arduren berri ematen dio 1663an idatzitako eskutitz batean (Murugarren, 1968:52):
Con el nuevo año (1663( crece la impaciencia del prelado: " Ya se va llegando la primavera y yo deseo verme en ella para que con esso logre el desseo de verme por allá (...) Una cosa he reparado y es que ninguna de nuestras fundadoras sabe vasquenze y parece que necesitaban de alguna que lo ablasse y entendiesse. digame Vm. su sentir en esto.
Eskutitz honen ondoren, Hoa administradoreak izen bat aipatzen du sor Ana de Ubillos. Moja hau euskalduna da eta Zumaiako komentuan dago. Hasieran, gotzainak ez dio kasurik egingo. Moja hau, komentuaren obretan laguntzen ari den apaiz baten arreba da, eta apaiz horren bidez moja honen berri izaten du Hoa administrariak.
Azkenean, gotzainak zenbait lagunei laguntza eskatzen die Anamaria de Ubillos donostiara ekartzeko, eta lortu ere lortzen du (Murugarre, 1968:52):
Debio insistir Hoa en el nombre de la carmelita Ana de Ubillos, pues admite el prelado: confiesso que offrecí al Sr. Corregidor, a Vm. y a d. Martin de Ben, hacer quanto pudiesse para traher a nuestro convento a la Madre Anamaría de Ubillos, hermana del Padre traçista, y tambien me conformo con el sentir de Vm. en que será de mucha utilidad tener dento del convento religiosa que sepa la lengua bascongada y sirva de interprete a las demas (...), haremos quanto se pueda por que se ajuste.
Azkenean, Ana de Ubillos moja etorri zen Donostiako komentura eta komentua 1663ko uztailaren 19an sortu zen. Bertan Tarazonasetik etorritako lau moja eta Zumaiatik etorritako bat zeuden, San Bizente elizako bisita liburuak agertzen duen moduan (Tellechea Idigoras, 1972a: 86):
Ese mismo año (1663( se consigna la fundación de las Carmelitas de Urgull el 19 de julio, a instancia del obispo D. Diego de Tejada. Las fundadoras del convento, llamado de Santa Ana, vinieron de Tarazona ( cuatro) y una de Zumaya (Ana de Ubillos(. Asistió el obispo, ambos Cabildos y ofició el Vicario general de Tarazona.
Bi eskutitz hauetatik zenbait ondorio atera daitezke, baina garrantzitsuenak hauek dira: Donostiako komentu batean euskaraz zekien moja bat beharrezkotzat jotzen zen honela jendearekin komunikatu ahal izateko, eta besteentzat interpretari lana egiteko. Arazo hau, nahiz eta elizak ikusi ez, herriak horrela eskatzen zuen, bete beharreko baldintza bat zen, herriak eskatzen zuen.
Baina hau ez da XVIII. mende honetan eratzen den komentu bakarra. 1619. urtean Jesusen Lagundiaren kolegio bat sortzen da Donostian. Sorrera oso katramilatsua izan zen. Herritar askok ez zuten nahi jesuiten kolegio bat Donostian eratzea. Beste batzuek, berriz, bai. Hori dela eta, iskanbila handiak sortu ziren jesuitak bertan egon ziren lehen urteetan, hau da, 1619. eta 1622. urteen artean.
Urte horietan donostiarrak jesuitak bertan ez sartzeko ahalegin guztiak egin zituzten, erregerengana eta guzti jo zuten jesuitak Donostian ez sartzeko. Hauek, isilik eta gauez sartu ziren Donostian eta Santa Anako basilikan ezarri ziren. 1620. urtean basilikatik bota egin zituzten. Hala ere, jesuitak bueltatu egin ziren, baina oraingoan misiolari gisa ( Tellechea Idigoras, 1997: 31):
y el Provincial dispuso que quienes habían abandonado la villa, volviesen aquella misma tarde a ella en calidad de Misioneros.
Bueltatu ziren jesuitak hauek ziren: aita Gamboa, aita Abárzuza, aita Solarte, aita San Roman eta aita Castañeda. Apaiz hauek San Bizenteko erretorearen etxean egon ziren Donostian egon ziren denbora luzean.
San Bizenteko erretorea beraien alde zutela aprobetxatuz, bertan ematen zituzten beraien mezak eta abarrak. Hala ere, jesuiten aurkako ekintzak egiten dira, hala nola, udala saiatzen da garizuma garaian jesuitek ez sermoiak ematea, baina San Bizenteko erretoreak ez du onartzen udalaren jarrera eta jesuitei bere lana egiten uzten die. aipatzekoa da, jesuitek egiten zituzten sermoi batzuk jadanik garai honetan euskaraz direla froga gisa, Tellechea Idigorasek aipatzen duen testu hau hartzen badugu (1997: 36):
El vicario cedió el pulpito al P. San Roman, quién aumentó el número de sus sermones, quitandoles inclusive algunos a los dominicos. Llevóse toda la gente el P. San Roman, mientras en P. Solarte predicaba en vascuence los domingos por la tarde " con sumo provecho y gusto de todos.
Hala ere, jesuiten aurkako ekintzak gero eta gogorragoak dira. 1622ko martxoaren 5ean, Donostiako ofizial foraneoa den eta Santa Mariako betiereko erretorea den Pedro Martinez de Araiz jaunak baimena ematen dio bere kidea den Miguel de Santiagori San Bizenteko erretorea eta Jesuitak auzitara eramateko.
Epaiketa horretan jesuitei jarritako traben zenbait azalpen daude. Lekuko batek dioenez, dirudienez, jesuitei era guztietako trabak jartzen dizkiete beste batzuei jartzen ez dizkietenak .( Goñi gaztambide, 1970: 215):
Uno de los domingos comenzó un poco antes de las dos, porque la gente que estaba reunida para oirle, fue a acompañar al Santisimo a casa de un enfermo. Apenas comenzado el sermón, dieron las dos y Juan López de Burboa, beneficiado de la villa y comisario del Santo Oficio, hizo tocar a visperas. Hecho insolito que sentó muy mal en el auditorio. En ocasiones análogas se habia esperado a que el orador terminara de hablar. Así se habia hecho con los padres de San Telmo y con don Juan de Urmeneta cuando a las cuatro de la tarde, hora de maitines, estaba predicando en vascuence el la iglesia de Santa Maria
Aipamen honetan zenbait gauza argitu behar da. Lehenik eta behin, sermoia ematen ari dena jesuita bat da, aita Alonso Rodriguez. Bestetik esan behar da, Juan de Urmeneta jauna ez zela jesuita, bestela baizik, kleriko presbiteroa zen, Santa Maria elizakoa hain zuzen ere. Beraz, Santa Mariako presbitero batek euskaraz predikatzen zuen Donostian.
Hala ere, badirudi jesuiten artean desberdintasunak daudela, batetik aita Fermando Solarte daukagu. Bera, lekeitiarra da, Donostian urte asko eman zituen eta bertan hil egin zen. Bera arduratuko da katekesia eta sermoiak euskaraz botatzeaz.
Avia venido este Padre 17 años avía de la Provincia de Toledo donde fue rezevido, a esta Castilla, donde se quedó por ser necessario en el Bascuense, en que avía nacido y criádose. (...) Testigo es de esta verdad su contiunua asistencia al confesionario por mañanas y tardes, el recurso a los hospitales y cárceles y demás necessitados de la Villa.
Bestetik, aita San Roman daukagu, berau Palentziakoa da eta suposa daitekeenez, ez zekien euskaraz. Hauek dira antza denez, Donostian lan gehien egin zuten apaizak, jesuiten lehen etorrera honetan.
**1632.** urtean Donostiako kolegioa euskara zekiten jesuitez ia hutsik zegoen (Tellechea Idigoras, 1997: 303):
Este año de 1632 se halló el Colegio con alguna falta de Padres Bascongados que pudiessen acudir a confesar tanta gente como acude ordinario y es ministerio que desde los principios está muy entablado con no poco fructo de toda la Villa. Avíanse muerto los dos Padres que eran obreros de importanzia y cin dificultad se pudo suplir falta, si bien acudió en parte al remedio de ella con venir un Padre prestado desde Vergara, que ayudó en todo el tiempo de la Quaresma y después mientras duró el concurso de las confesones y asta que bolbió de la Missión de Oyarzun el Padre que avia ydo allá.
Ikus daitekeenez, donostian euskara pil-pilean dago eta apaizek ezin dute jendearen eskaria asetu eta kanpoko laguntza eskatzen dute.
Hala ere, Jesuitak hurrengo urtean, hau da, 1633an falta dituzten jesuitak jasotzen dituzte (Tellechea Idigoras, 1997: 78):
La venida de jesuitas vascos que supliesen a las fallecidos hizo florecer los ministerios en euskera.
Jasotzen dituzten jesuitak aita Oro eta aita Irazabal dira. Lehenengoa bertan hil egiten da bigarrena erretore egiten dute eta Donostian bi urte egin zituen. Era berean oso penatua izan zen Amassa anaiaren heriotza. Bera, Donostiara etorritako lehen jesuiten artean etorri zen eta oso gogokoa zen Donostian (1997: 351):
El primero fue el Hermano Pablo de Amassa, coadjutor formado, de hedad de 65 años y los 44 de Compañia, los quales vivió en estos Colegios Bascuense, donde fue muy conozido y su virtud muy estimada.
Hala eta guztiz ere, elizgizonekin zerikusia duten beste paper batzuk ere topatu ditugu. Aipatzea merezi duen iskanbila bat aurkitu dugu. Iskanbila horretan senar-emazteak ditugu, bai eta apaiz bat ere.
Altzako auzoan gertatu ziren jarraian azalduko ditugun kontuak. Dirudienez, Altzako herritar batek 1637. urteko gau batean mugetako mugarriak aldatu zituen eta honela berentzat lur gehiago lortu zituen. Ondorioz, salatua izan zen. Bere ondorengoak ziren Juan Berra eta honen emaztea Mari Esteban de Arriaga, arazoa saihestu egin zuten. Ondorioz, Altzako erretoreak "kristau txar" izendatu zituen igandeko mezetan eta beren arbasoak lapurtutako lurrak ez bazituzten bueltatzen eskumikatuko zituela esan zien (Roquero, 1997: 38):
Pero esta pareja se desentiende de la actuación de su antepasado. Entonces el vicario, Sebastián de Arzac los tacha de "malos cristiano" y afirma Juan Berra tiene la responsabilidad de devolver las tierras y si no le excomulgará, como de hecho sucede.
Juan Berrak salaketa bat jartzen dio erretoreari beraien izen ona zikindu duelakoan, bere kexa nagusiena zera da (Roquero, 1997: 38):
en el tiempo del ofertorio los dio por publicos excomulgados, con anatema, y los nombró por sus nombres afrontándolos públicamente y amenazandolos, tanto en lengua romance como bascuence
Ikus daitekeenez, apaizak bi hizkuntz nagusiak erabiltzen ditu jendeari jakinarazteko bi pertsona horien delitua. Zergatik bi hizkuntzatan? Suposa dezakegu, garai hartan bizi zen jendea bi hizkuntz komunitate horietako batekoa zela gutxienez.
Apaizak esandakoak oso gogorrak dira. Epaiketan, Roquero andreak esaten duen bezala, hitzok gazteleraz daude ez euskaraz. Baina dirudienez, gauza bera esan zuen euskaraz (Roquero, 1997: 38):
Maldito sea el manjar que comieres, la bebida que bebieres y el ayre que respirades, maldita la tierra que pisaredes y la cama que dormieredes, no lleva el cielo sobre cosa vuestra, sino fuego y piedra, no goceis frutos de vuestros trabajos, ni halleis quienes socorra en vuestras necesidades.
La maldición de Dios os alcance y los Santos Angeles os desamparen, los demonios os acompañen el día y la noche y la tierra os trague vivos y descendáis a los infiernos en condenación eterna
Baina kontua ez da hemen bukatzen. berra jaunaren emazteak erantzun egiten dio apaizari, baina berak euskaraz erantzuten dio:
Además la mujer de Juan Berra repetía a todo ello en voz alta constantemente en lengua bascongada. Para vos, para vos, os caigan esas maldiciones y os suceda lo que ahí decís y no a mí
Beraz, kaleko jendeak euskara erabiltzen du bere eguneroko hizketaldian.
Hala eta guztiz ere, XVII. mendean euskara erabiltzen zela frogatutzat eman dezakegu gure ustez. Beraz, gatozen XVIII. mendea aztertzera.
Nahiz eta jesuiten kolegioa 1797. urterarte irekia egon, 1644. urtean kolegioaren eta misioen arrastoa galdu egiten dugu. Hala ere, XVIII. mendean berreskuratzen dugu. Garai horretan Donostian, misiolari oso garrantzitsu batzuk izan genituen, esate baterako, aita Domingo Patricio Meagher, aita Larramendi, aita Mendizabal, aita Cardaveraz, aita Daniel Meagher, eta abar.
**XVII.** mendean jesuitak Donostian sartzen badira, jadanik XVIII. mendean jesuitak Donostiaren zati bat gehiago dira. Garai honetan ez dago hasierako urteetan egon ziren liskarrak. Gauzak aldatu egin dira, eta jesuitak Donostian beren dotrina erakusten dute. Garai hartako (1760. urtea) berri batek dioenez, misioak ematen zituzten euskaraz hasiera batean beren kolegioko kaperan eta gero Santa Maria eta San Bizenten.
San Bizente elizan gotzainen liburu bat gordetzen zen. Bertan gotzainek ematen zituzten mandatuak idazten ziren. Liburu horren bukaeran, Donostiako historiaren datu edo berri batzuk aurkitzen dira. Berri horietako bat jesuitei dagokie eta hain zuzen ere, Jesuiten misioei dagokie. Bertan, jesuitek misioetan zituzten ohiturak azaltzen dira (Tellechea Idigoras, 1972a: 312):
Año 1760. Doctrinas de los jesuitas los domingos de Quaresma: Por quanto convendrá saber en lo sucesivo la novedad, que hizieron los P. Jesuítas de esta ciudad el año 1760 con las Doctrinas que predicaban en bascuence a la una de la taede los Domingos de la Quaresma, se pone aquí desde que se tiene noticia.
Testu zati honek frogatzen duen moduan, 1760. urtean jesuitek doktrina euskaraz ematen zuten garizumako igandeetan. Era beran, argi uzten du hau ez dela gertatzen den lehen aldia, eta gerora datozen testu zatiek hori frogatzen dute, gero ikusiko dugun moduan.
Meza honetara jende asko joaten da eta meza jesuiten kolegioan izan beharrean Santa Mariako elizan egiten da. Bertako erretoreari baimena eskatu egiten diote, eta ordutik aurrera bertan ematen dute meza, bestelako arazoak egon arte (Tellechea Idigoras, 1972a: 312-3):
Este año de 1760 viven persona de todos estados, que se acuerdan que los Padres jesuítas predicaban la Doctrina en bascuence es la Iglesia de su Colegio los Domingos de la Quaresma a la una de la tarde: y según persuasión común de las gentes, negociaron con el Vicario de Santa Maria, que era Larriba Herrera, pasar dichas Doctrinas a su parroqu ia por no ser tubados en la sistea que los Padres duermen en aquella hora; y para los fines que ellos se saben, quitaron al dicho Vicario un papel en que declara que los Padres no predicaban por obligación sino por su zelo y devoción. En virtus de esto, predicaron en Santa Maria varios años; y para esto parece que algunos Vicarios tenían la atención de pedir al P.Rector señalase Predicador.
Ikusi daitekeenez, jesuitak garai honetarako oso sartuak daude Donostian, eta bertara jende asko joaten da meza entzutera,. Are gehiago, Santa Mariako elizaren zati bat bota zutenean konpontzeko, meza hauek San Bizentera pasa ziren bertako erretorearen laguntzarekin. Bertan ez zuten arazorik izan sermoia emateko, baina halako batean, meza horietan sortzen ziren iskanbilak zirela eta, San Bizenteko erretoreak meza horiek Santa Mariara bueltatu behar zutela esan zuen. Beraz, hori gertatzen da eta mezak berriro ere Santa Mariara bueltatzen dira.
Gure ustez berri honek bere luzera eta bere aberastasunarengatik eranskin batean azaltzea merezi du eta horregatik oso osorik aurkituko duzue gure eranskinetan.
Beraz, badakigu 1760. urtean meza batzuk euskaraz ematen zirela bai Santa Marian Bai San Bizenten. Baina garai hartan ez dira mezak bakarrik euskaraz ematen, badirudi 1728. urtean elizako zenbait abesti euskaraz zirela, aipatu bisita liburuan topatu dugun bezala.
Liburu horretako berrik batek dio 1728. urtean harresietatik kanpoko eliztarrentzat misioa egon zela. Misio horretara joandakoa prozesioan atera ziren eta herriak euskarazko letra batzuek abesten zituen. Hona hemen berria bere osotasunean (Tellechea Idigoras, 1972a: 332-3):
El año 1728 (sic!) hubo Misión para la feligresia extramural. La embrió motu proprio el Exmo. e Illmo. Señor D. Joaquín Xavier de Uriz y Lassaga, Obispo de Pamplona. La predicaron en la iglesia de San Bartolomé los PP. Fr. Cruz de Echeverria y fr. N. Obieta, del Colegio de Zarauz. Dieron principio el día 16 de noviembre; continuaron por 15 días consecutivos y el décimosexto hicieron una función por las almas del Purgatorio, Nocturno, Misa y responso, que cantaron las monjas. La Misión comenzaba a las dos y media de la tarde: salía en procesión de la casa del Sr. Vicario de las monjas, habitación de los PP. Misioneros. Llevaba la cruz dicho Sr. Vicario con sobrepelliz y estola morada. Cantaba el pueblo unas letrillas en bascuence. Acabada las cuales, estando arrodillados delante del altar mayor, donde se puso una imagen de María Santísima de los Dolores, el Sr. Vicario con su cruz el la grada superior, a sus lados los Padres Misioneros, daba el tono el órgano y se cantaba la Salve en bascuence, repitiéndola el pueblo. Concluída ésta, se predicaba. Lo hacían alternando los dos Padres por días. Acabado el sermón, se cantaban otras letrillas en bascuence y concluidas estas, hechaba la bendición en bascuence con la cruz de la procesión uno de los Misioneros, desde el altar.
Aipamen honek garaiko ohituren berri ematen digu. Batetik, misioak nolakoak ziren azaltzen du. Bestetik, berriz, misio horietan euskara erabiltzen dela adierazten digu.
Misioei buruz hitz egiten hasi garen honetan aipatzekoa da euskal literaturan zer esan handia izan duten zenbait autore Donostian misiolari moduan egon zirela. Autore horiek dira: aita Manuel Larramendi, aita Domingo Patricio Meagher eta aita Mendiburu. Horietaz gain, aipatzekoa da aita Cardaveraz, nahiz eta Hernanin jaio, bere nerabezaroa Donostian pasa zuela eta bertako eliza batean erlijiora dedikatzeko deia jaso zuela berak aitortzen duen bezala
Baina gatozen bada aipatu berri ditugun jesuitetara. Hauek Donostian egon ziren, eta bertako misioetan sermoiak eman zituzten. Ez dakigu zein hizkuntzatan eman zituzten sermoi horiek, baina suposa daiteke, beren euskaltzaletasun probatua egonik, beraien sermoia euskaraz emango zutela. Hala ere, esan bezala, ez dugu frogarik esateko jesuitok Donostian eman zituzten sermoiak euskaraz zirela. Baina, froga dezakegu beraiek Donostian egon zirela.
Aita Mendiburuk esaten duen bezala bera Donostian egon zen misioak ematen (Altuna, 1982:368):
quando me acuerdo de las demostraciones, que hizieron conmigo los de S. Sebastian, quando concluida mi mission de 1745 sali de alli, se me cae la cara de verguenza; pues, aunque fuera santo, no podria haver visto maiores.
Baina hau ez zen aita Mendiburu Donostian egon zen garai bakarra. Aita Mendiburu behin baino gehiagotan bueltatu zen Donostiara:
De Oyarzun pase aquel año á S. Sebastian, donde no quedaron mas señas de rabia, que las que puede inferir V.R: de lo queda apuntado antes.
Hala ere, Mendiburu ez da Donostian misioak ematen dituen jesuita bakarra. Euskal Literaturan garrantzia izango duen autore bat ere egon zen Donostian misioetan. Bera aita Domingo Patricio Meagher da.
Aita Meagher donostian jaio zen 1703. urtean. Bera euskal literaturaren historiara pasako da ardoari egindako kopla famatu batzuengatik Tellechea Idigoras jaunak dioen bezala (1972b:227):
Es curioso que en una vida tan larga dejara una única estela histórica, precisamente en el campo de la literatura euskérica, acausa de unas célebres coplas que compusiera ensalzando las maravillas del vino.
Hala ere, ez dakigu ziur noiz idatzi zituen kopla hauek. Suposatzen da 1744-5. urteen artean idatzi zituela, baina garai horri buruz ez dago informaziorik ere, badirudi urte bete libre hartu zuela eta urte horretan idatzi zituen koplak (1972b: 232).
Un año de inactividad en 1742-3 nos indica con toda probabilidad la fecha de sus versos al vino, cuyos efectos restauradores debió sentir en su propio cuerpo.
Urte bete beranduago Oñatira joan zen eta gero Donostiara etorri zen. Bertan hil arte egon zen. Tellechea Idigorasek dioenez, oso maitatua izan zen Donostian (1972b: 232):
Probablemente su salud, ya quebrada, influyó en el traslado a Oñate (1744-5) y ya desde el año siguiente a San Sebastián, donde reaparece ejerciendo ministerios - operarius- y con cargos de consultor, Prefecto espiritual, confesor jesuita, etc
Más de veinte años en San Sebastián le ganaron la estimación popular gracias a su afabilidad y servicialidad con toda clase de gentes (1972b:232)
Beraz, aita Meagher donostian fama ona zeukan. Badirudi, beste dokumentu batzuetan ikusi dugunez, Aita Meagherrek bere sermoiak euskaraz ematen zituela, atzean dagoen anexoan ikus daitekeen bezala (Tellechea Idigoras, 1972a: 314):
Varios años predicaron en San Vicente, asta que entró de Vicario D. Joseph Antonio de Arrieta, en cuio primer años pasaron a su casa los P. Tomás Guridi, que hacia las Doctrinas, y Domingo Patricio Meagher, hombre docto y santo, a pedirle el púlpito para dichas doctrinas (las predicadas en euskara: no encontraron en casa al Vicario, porque estaba de paseo con D. Francisco Ramery, después Vicario Foraneo. Y en su presencia dicho padre Meagher dixo al Vicario, cómo y el fin que estubieron en su casa. Predicaron sin novedad, y sin que dicho Vicario Arrieta ni su antecesor Yriarte, hubiesen pedido jamas las Doctrinas de la una.
Testu zati honek, gure ustez, garbi uzten du aita Meagherrek euskaraz predikatzen zuela, testu zatian aipatzen diren ordu batetako meza horiek jesuitek euskaraz ematen dituzten horiek direlako, hain zuzen ere.
Aita Meagher Donostian jaio bazen 1703. urte, Florencian hil zen 1772. urtean jesuitak Espainiatik bota eta zenbait urte geroago.
Hala ere, euskal literaturako historian gipuzkoar batek garrantzia izan badu berau aita Manuel Larramendi dugu. Bera, beste apaiz asko bezala, misioak eman zituen eta nola ez Donostian ere eman zituen misio horiek. Logikoa den bezala, uste dugu misio horiek euskaraz eman zituela baina horren frogarik ez dugu. Hala ere, lan honetan bertan XVIII. mendeko autoreei buruz hitz egiten dugunean Larramendiren misioei buruz hitz egingo dugu.
XVIII. mendearen bukaeran Donostian Plan Beneficial delakoa egiten hasten dira. Plan horretan XIX: mendeko Donostiaren diseinua egiten da. Diseinu egite horretan nola ez, elizak zeresan handia dauka.
Elizak bere plan benefiziala egiterakoan, katekesiari ematen dio garrantzia. Baina badirudi katekesi horretan euskarak ez duela garrantzi handirik. Horren frogagarri da erregeren aurrera iristen denean plan hori, Donostiako zenbait jende joaten dela erregerengana eta "Cédula Auxiliatoria" delako batean hiriko kontzejalek, katekesian euskara erabili behar dela eskatzen dute. Erregeak, bere delegatu baten bidez, "Cédula" delako horretan jartzen duena onartu egiten du bai eta betearazi egin behar dela ere.
Los vecinos concejantes pidieron dichas declaraciones. Primera: que a los Vicarios de las Parroquias de Sta. Maria y Sn Vicente y a los dos catequistas se les impusiese la obligación de esplicar el evangelio precisamente en bascuence14 / Plan Beneficial, cedula auxiliatoria)
Beraz, donostiarren XIX. menderako lehen pauso garrantzitsuak ematen dituzte. Mende berrian euskarak elizan protagonismoa izatea bilatzen dute, eta horregatik eskatzen dute ebanjelioa euskaraz azaltzeko.
ONDORIO ANTZEAN
Atal honen laburpena egitean, ideia bat atera daiteke garbi, gure ustez. Donostian euskara hitz egiten zen eta donostiarrek beren eguneroko bizitzarako euskara erabiltzen zuten.
Nahiz eta eguneroko bizitzaren joan-etorrietan euskara erabiltzen zutela frogatzerik izan ez, atal honetan argi gelditu da elizak euskara erabiltzen zuela neurri handi batean gutxienez.
**XVI.** mendean ikusi dugunez, harresien barnean zeuden apaizak harresietatik kanpo bizi ziren donostiarrak salatzen dituzte jai egun berezietan ( pazkoa, garizuma,...) Santa Catalinako basilikara joaten zirelako meza entzutera. Herritarrek diote bertara joaten direla meza euskaraz ematen dutelako eta harresien barnean ez direlako euskarazko mezak ematen. Apaizek, berriz, horri aurre egiten diote esanez, beraiek Donostiakoak direla eta horregatik euskara jatorra hitz egiten zutela, eta beraien mezak euskaraz ematen zituztela, eta ez gainera mezak bakarrik, elizgizona izatearen lan guztiak euskaraz egiteko gai zirela azaltzen dute.
Mende berean hasi eta XVII. mendean bukatzen den beste epaiketa bat aurki dezakegu. Bertako arazoa aurrean aipatutako bera da: harresien barneko elizetan ez dira mezak euskaraz ematen eta kanpoan bai. Apaizek aurrean azaldutako argudioak azaltzen dituzte.
**XVII.** mendean ere, jesuitak aurkitzen ditugu. Beraiek beren misioak euskaraz ematen zituztela frogatzen dituzten frogak argi eta garbi azaldu ditugu. Froga horien artean aipatzekoa da: aita Solartek ematen zituen sermoiak. Garai honetakoa da ere, Urgulleko komentuaren sorrera. Gotzainak beharrezkoa ikusten du komentuan egon behar duten mojen artean euskara dakien bat egotea, honela gainerakoei interprete lana egin diezaiekeelako.
**XVIII.** mendean jesuitak aurkitzen ditugu berriro ere. Oraingoan beraien garizuma garaiko mezei buruzko berri bat aurkitu dugu. Bertan eguerdiko ordu batean jesuitek ematen zuten euskarazko mezaren nondik norakoak azaltzen zaizkigu. Era beran, garai hartan gertatutako iskanbila bat re aztertu dugu. Bertan apaiz baten eta senar-emazteen arteko hitz zorrotzak aztertu ditugu.
Beraz, gure ustez, hemen azaldu ditugun froga urri hauek Donostian euskara hitz egiten zela frogatzen dute. Eta ez hori bakarrik, donostian gutxienez bi hizkuntz komunitate zeudela ere ikus daiteke hemen aurkeztutako frogetan. Are gehiago, jendeak euskara jakitea funtsezkotzat jotzen da garai horietan, bestela gizartearen zati bat isolatua gelditzen da (Elejalde, 1990: 94):
Además, se recitaban en castellano; una lengua en la que la mayoría se defendía, y quizá con cierta dificultad, utilizándolo de modo coloquial, pero supondría un gran obstáculo, para comprender estas sublimes elocubraciones. Me imagino los templos repletos para escuchar estos sermones los días en los que se celebraban grandes solemnidades.
Badakigu, atal honetan landu ditugun froga gehienak elizaren ingurukoak direla. Baina elizako paperak izan dira gure ikerketan aurkitu ditugun froga askoren iturburua, eta nola ez, paper horietan elizarekin zerikusia duten arazoak lantzen dira normala den bezala.
|
| |
 |
 |
|
|
|
|
