Antonio Arzak

Doñua: Atoz, pekatariya

I

Neskatx gona gorri bat, liraiñ ta bizia, gerriraño utzia zintzillik illia, oñ utsik. ta buruan palaxtaz, betia dizdiz egiten zuen sulla txit garbia, iturritik zetorren itz oiek kantari; ni, etxe atarian. piko bat edo bi arboletik arturik. negon entzunlari, aditurik bezela txantxangorriari. Eskatu niyon ura eta eman ziran, t’andik laister euriya

asi zuenian, sartu nitzan ondoren baserri zarrian, ukulluko atian, mar-mar jardunian. gizon bat arkiturik aserre antzian. Egun on, ez nuke nai obra txarrik egiñ. Ez da gaizki esana, bañan... obra txarra:. . bildur naiz ez ote dan izango gurekiñ; barkatu, ez dijua ezer bedorrekiñ, baizik... oraiñ or gora igo dan orrekiñ. Banua, bada. Jauna.

orrenbesterekiñ? Damu det, geldi bedi atertu artian. Ama, betor beraño; iñoiz, egundaño, ez degu guk etxetik iñor bota izan; bedorri bezelako jaun bat gutxiyago. Bai, bai, ixillik zaude. ezautua dago. Etorriko naiz berriz zuek ikustera,

txoriyakiñ batian pikuak jatera. Non bizi dan baneki.... laister an lituke. Ori ez. arboletik artu nai nituke. Agur -ta irten nitzan kanpora bertatik, nabaiturik neskatxa atari aldetik begira nola zegon leio zirritutik.

II

Mendiyan igaro det eguna zu ikusieko antsian, baña iñola ez du nai aitak pobrerik aldamenian; aztu nazazu, aztu. Lubixa, ta bizi zorionian, ni utzirikan alde batera nere suerte tristian.

Doñua: “Kontxexirentzat”

III

Doñua: lntxauspeko alaba

Egun batian abiya nitzan berriz baserri artara, bidez entzunik erromeriyan danboliña ta algara. eta jakindu nuen auzuan nola omen zan esaten etxe artantxen familiako penak zirala gallentzen: beren sustraia. ordu txarrian. bakarrik zala dirua. ta beragatik zenbat sufritzen zegon amona gajua. andre lerexa kupigarriya. Pagadiondo bekua. *** Ara non dagon: xudur luxia, begi xorrotxa. plakua. arropa beltxa soñian eta txintxillik, medar, moñua. bildumen xorta elizarako kutxa gañian jasua. ximur-ximurrak ezpañ igarrak, far irriakiñ abua. beti esanaz: Zu zera. Jesus. bakar-bakarrik santua, diruagatik izan ziñana mundu onetan saldua!...

***

Bañan, amona. andre Terexa. zer du orla mintzatzeko?... Esango diyot!... Desio nuen bedorrekiñ egoteko, bada lenguan alde egin zuen bera jatxi nintzaneko; betor onera, exeri bedi, nere penak jakiteko. Baña... bedorrek ez nau ezautzen... Bai, jauna; aspaldi ontan goguan daukat len ikusiya eizian inguruan, eta... (ondoren esan zizkidan azturik neuzkan bi kontu, agerturikan ni ikustiaz sentitzen zala kontentu). Gero... antsi luze bat bota ondorian, asi zan beriela bere itz aldian, txoraturik entzuten negon bitartian.

IV

Doñua: Ez egon pekatuan

Iru seme nituen: zarrena etxian, bedorrek ikusia joan dan egunian: eta bi gaztienak zeruen erdian… bada ill zitzaizkidan lengo gerratian, Buruntza menditikan Urniyeta aldera jatxirik goiz batian biziya uztera!... Etxian dana, Martiñ, Ezkondua nuen; gerrak irauten zuen, noiznai sutan geunden, eta eztakit nola leiotik gelara bala bat sarturikan jo zuen erraña!… Ote du beste batek sufritu ark aña! Elizakuak artu Biyaramonian eta ill zan gaxua illunabarrian. Bi aur utzi zituen, azi ditut biak Jainkoak lagundurik, t’oraiñ naigabiak!... Ta itz oiek amonak Esaterakuan, balitz bezela argi bat gau illun, pisuan, ala non tortollua urrungaz basuan,

neskatx ura kantari asten da kanpuan: Alperrik izango da, nere Joxe Mari, nik etzaitut utziko, ezta zuk ere ni. (Doñua: “Ez egon pekatuan”). Aditu du?... Ori det illoba zarrena. egunero orrela kantatzen duena. ta ni bere alde naiz; jakingo du dena. Joxe Mari, esana kant’ortan astian, etxeko morroia da joan dan aspaldian, gazte langillia ta biziro zintzua, emen ta non-nai mutill errespetokua, nere illoba maite orren diñakua. Beren biyotzak daude katibaturikan, bañan... aitak ez du nai onelakorikan, baizik eman Lubixa errota batera. eta Joakiñ, semia, etxian gelditu, onek dezaion gero berari jarraitu.

Baña, jauna, ill arte ni banaiz gidari, ta nere familiko gauzen zuzendari, eskatu naiko diyot Jainkoari, beti, arren, bere eskutik gaitzala iduki! Joakiñ, nere illoba bigarrena dana, mundurako jaiua ez liteke, jauna; ez da bere buruaz sekulan oroitzen, inguruko guztiyak poztu ta maitetzen; eta, al duenian elizara joanik, an dira bere festak txiki-txikitandik. Emezortzi urteko mutilla egiñik, gure familiako berri nabaiturik, ta aitaren asmuak argi ikusirik, arrats batian zigun guztiyori esan bere gogo osua ta borondatia zala, al baziteken, apaiz egitia; ezkontzeko Lubixa Joxe Marirekiñ, eta izango zala pakia denokiñ. Ta nik erantzun nion: Esan zazu berriz;

amonak bedeinkatzen zaitu milla aldiz! Zu apaiz egiteko ez degu modurik, baña... kristau on asko badira munduan; nik billatuko ditut, egon deskantsuan. Azkar billatu ere, ta gaur, Bitoriyan, an da nere illoba ixtudiyuetan. Txit ederki!... Ta aita ez al da kontentu? Ez al liteke oraiñ Lubixa ezkondu?... Ta amona tristia gelditu zan mutu; etzuen lurretikan begirik altxatzen, eta onduan negon ni bera kupitzen, goibeltzen asitako zeru bat ikusten! Ez nuke penatu nai nere galdiakiñ... Ez, jauna, ez, kezka bat daukat barren... barren! Martiñ, nere semiak len maite ninduen, beti ziran aditzen eta obeditzen, baña gaur, Jesus ona!, dago itxutua; beretzat ez da ezer ezpada dirua, egun on bat etxian ez degu pasatzen,

V

Amona poemaren leenengo argitalpena: Donostian.
J. Baroja eta semearen moldizkiran. 1900.
Beste argitalpenik ez degu guk beintzat ezagutzen.