Antonio Arzak

I

Baña... ni eziñ bizi zu ikusi gabe, nere buruaz ondo egiñ ziñan jabe! Barrenean detana, biyotz edo labe, zutaz errukitzeko ez det aski, ene! Joan nitzan, bada, berriz baserri zarrera, lengo kabira diran enaren antzera;

ganbarako leiotik itsaso aldera begira zegon; eta, deitu niyonian, jatxi zan beriela; negon atarian, t’aitonaren galdia egiñ ondorian, Pasa bedi barrena, jauna -esan ziran, abiyaturik orla nerekiñ izketan:

II

Aitona! Ill zan, jauna, enkargaturikan, bedorri etortzen bazan egunen batian, guztiya esateko. Lengo berri badaki, jauna, ta geroztik... nere aiton gaxua, damuak arturik, asi zan triste, triste, gelditzen bertatik;

etzuen ezer jaten ta, eziñ egonik, zer egiñ etzekiyen ni poztutziatik. Nik beretzat ez nuen far irri bat baizik. Orla giñan,... eta beiñ etxeko ganbaran beti bezela ari nitzan ardatzian; aiton gaxua neukan

alkian, aurrian, ta nijuan bezela liñua iruten, Jaizkibelgo lañua zijuan banatzen... Guadalupeko Ama agerturik ontan, aiton onari esan niyon bat batetan: Betor, betor onera. Ara gure Ama. Zergatik dago triste, aitona laztana?... Nai al du nik gauza bat oraiñ esatia?... Zuk nai dezun guztia, illoba maitia! Bada... nik nai nukena ez da besterikan: onera ekartzia Ondarrabitikan emakume gaxo bat, alargun, pobria, Anttonen ama, ai!, ura galdu zanian itsas zabalian, lurrian gelditua bakartasunian!... Zer zorionekoa izango nitzaken,

utziko balirake etxera ekartzen! Am’alabak bezela biziko giñake, eta gure biyotzak poztuko lirake!... Ta zer ziyon aitonak? Nola esan!... Jauna, alkitik etorri zan altxa ta nigana, eta bi besuakiñ lepotik arturik, doi-doia esan ziran: Ber..ta...tik, ber...tatik: datorrela lenbailen; zor au pagaturik, kontentu nua oraiñ mundu onetatik! Eta bere malkuak neriakiñ jorik, lurrera zijuazen elkarganaturik! (Aitonaren malkuak azkenetakuak, non fruta ximur batek dauzkan ur tantuak; eta illobarenak aundiyak, beruak, aspaldiyan zeuzkanak barrenen bilduak!)

III

Eta gero? Ai, jauna! Urrengo goizian, nere Anttonen ama nik aldamenian ikusten nuenian,...

eta arratsian, guztiyok elkarrekiñ errosariyuan difuntuengatikan erregututzian,...

ez dakit zer sentitzen nuen biyotzian!... Ta ama bizi al da? Ez, gaxua... Bañan... begiyak nik itxirik mundutikan joan zan!, , , Eta zu nola zera? Ni kontentu, jauna; nere anai zarrena etxian deguna txit ona da neretzat; denak maite naute, aitortuko ezpanu biyotzik ez nuke; koñatari laguntzen

diyot alegiña, illobatxoak dute ikasten dotriña; beren gelan daukaten Ama Birjiñari, lore xortak eskeintzen dizkate kantari, t’ingurutikan datoz neskatxak onera arratsaldetan, josten nik erakustera; orla joanik egunak egunen ondoren... beti esperantzetan... ta beti maitetzen!...

IV

Ixilldu zan Maritxo; t’irten nitzan andik, nere artian orla pentsatzen jarririk: Beti esperantzetan!... Al da gure biziya esperantza baizik? Nola bizi liteke iñor au galdurik? Len joan ta oraiñ esan orduko pasarik, gelditzen zaigu ezer gero bat besterik?

Ta beti maitetzen!... Bai, Maritxo, bai! Zure antzikan ez duten zenbat neskatxa gazte gaurko egunian, biyotza kolokan ta aizia buruan, zorionaren billa dabiltzan munduan, itzal bat arrapatzen aurraren moduan!... Gaxuak!... Ez dakite maitetzea zer dan!

V

VI

Illabete geienaz zan ontaz irago, non Ategorrieta baño onontzago, goiz batian amon bat jartzen zait ta diyo: Barka beza: bedorri da On Antoniyo? Bat bai. Banekiyen nik! Bada, natorkiyo esatera Maritxo txit gaizki dagola, laster Jaunari kontu emango diyola; ta nai badu bizirik ikusi oraindik, abiya litekela bidian bertatik. Esan, ta nijuala zerbait galdetzera, itzontzi bat sartu zan gu geunden artera: t’arrekiñ egon eta jira nitzanian, iñondikan amonik etzan ageri an. Zer egiñ ez nekiyen... Batetik, mandatua nork ziran bigaltzen? Bestetik, ara joanik zer egiñ nezaken? Agiyan traba eta menturaz kaltia, gutxi edo geiago azken ordu artan bear dan pake ura

nasturik animan. Baña... sufrtzen zeuden! Ta... nola ziteken, kasorik egiñ gabe gelditu niteken? Ni ez! Ara joan nitzan. Ez nuen nai izandu sartu bere gelan, ta begiratzen niyon ate ondotikan. Gurutze bat estutzen zuen eskuetan... ezpañak idukirik beraren oIietan, garbi!, non maripoxak eguak loretan! Bai, eta nola ill zan!... Itsasoa ikusten zuen oietikan, t’ametsetan bezela urruti batian,... begi zorrotz illtiyak an jarririk zeuzkan,... noski bere maitia billatu nairikan!... T’aurreratzen zijuan bezela agoniyan,... andikan Guadalupen... t’ondoren zeruan... Je...sus,... Ma...ri...a, (An...tton... marmarizturikan... Arkitu ziranian Jaunaren kolkuan,... zer eztaiak izango zituzten orduan!...

VII

Zerura poemaren leenengo argitalpena:
Donostian, J. R. Baroja-ren semeen moldizkiran. 1894.
Beste argitalpenik izan dan ez dakigu.