|
Antonio Arzak
Tolosari
San Juan bezpera
gaberako
1
Atzo eta gaur gau eta egun
beti zaukazkit goguan,
beti neretzat zaude, Tolosa,
Gipuzkoako buruan;
buruan atzo gure lengoko
lege santuen koruan,
buruan orain lege illaen
luze dijoan proguan.
2
Progu txit garratz guztiz illun au
kanta nai nizuke gaur nik;
bañan egunez, zu ikusita,
etzait gelditzen indarrik;
atozkit bada, gaba, nigana,
atoz, arratsa, bertatik,
nere biotzak lertu nai du ta,
Tolosa, zu ikusirik.
3
Erri maitea, uste al dezu
zutzaz gaudela azturik?
Uste al dezu ordu oetan
bizi zerala bakarrik?
Uste al dezu badegula guk
zu gabetanik bururik?
Burua an da, bai, Donostian,
bañan ez dauka gorputzik!
4
Gorputz au non da? Billa dezagun
eguna argitu baño len;
onela ezin izango gera,
ez, euskaldunak, ez, arren!
Lotsik batere baldin badegu
eta biotzik barrenen,
billa dezagun gure legeen
gorputz ill ura non dagoen.
5
Abe Marien ezkillak jorik
gaba asi da pasatzen,
gure umeak abiaturik
Aita San Juani kantatzen.
O zer pozkida zoragarria
kant’onek ematen duen!
A, penak, penak, umil zaitezte!
San Juan daukagu an goien!
6
Baña badator, eta gabiltzan
gorputz on ura billatzen,
amar orduak jotzen daude ta
illargiak du argitzen;
euskal izarrak diztiatuaz
bidean gaitu zuzentzen,
eta bazterrak ixillik daude
defuntu beilla egiten.
7
Mendarte estu triste batean
arkitzen gera sarturik,
aritz bat dago gure aurrean,
galdua, ai!, igarturik;
txapel gorri bat alde batetik
eta txuri bat bestetik
dauzka zintzillik adarretatik,
erdian gorputz bat... illik!
8
Ikaraturik, oju sendo bat
aditzen degu bertatik:
“Or daukazute ―esaten digu―;
zuen etsaigoagatik
ill eta gero utzi zenduten
obiratu gabetanik;
orain obira zazute bada
Tolosara eramanik”.
9
Zer ikusten det? Ez du entrañik?
Ez eta ere begirik?
Buzoi arrotzak jan diozkate
ezur uts-utsak utzirik?
O, bizi latza, zoaz gugandik.
o, mendiak amildurik,
obiratuak geldi gaitean
euskaldunok, bat egiñik!
10
Baña mendiak zut-zutik daude,
eta gu doi-doi bizirik!
Ill bear degu era onetan
agerian gelditurik,
atzo ez-ezik gaur eta bigar
buzoi oek mantendurik,
gure guraso Beotibarko
kondaira ederra galdurik?
11
Ez milla bider! Elkar gaitean
gorroto txarrak itorik!
Euskal biotzak, atozte onera
ta, gorputz au ikusirik,
penaz ta damuz gañez egiñik
ta belauniko jarririk,
esan zaiogun Aita San Juani:
“Elkar gaitzatzu zerutik!”.
12
O, Jaungoikoa! Ona non gauden
gure paltaz damuturik,
zure legea aztu genduben
elkarren kontra jarririk.
Elkartu gera! Barka gaitzatzu
miserikordiz beterik!
Begira zazu Euskal-errira!
Ez utzi zure eskutik!
13
Gau erdia da; zeru ta lurrak
arrats brumetan gorderik,
jasotzen degu eskeletoa
musuz ta malkoz beterik.
Etzan orduan gure artean
negarrez ez zegoenik,
aritza ere negarrez zegoen
zeruko intzak bustirik.
14
Mendi tontorrak, txara luzeak,
baso illunak, ibarrak,
denak lanbroak artuak daude
penen ondora sartuak.
Ez dira ageri beren negarrak,
baña ez dira txikiak;
ara errekak arreturikan
beren lengo ur garbiak!
|
15
Zu, illargia, nora joan zera
izen ori ukaturik?
Izar gurea, non gorde zera
gu bide gabe utzirik?
Au illunbea!... Ez da entzuten
ontzaren kanta besterik,
obietako ixiltasuna,
pena bakarrik barrendik!
16
Bi txapel aek erre ditzagun
suturik emengo lartzak,
bide onean sartuko gaitu
beren azkeneko garrak.
Orain agurrak, sekuletako
etsai madarikatuak,
zorigaiztozko deserakidak,
doakabe izanduak!
17
Bidean gera, gurekin dira,
ezur, ai!, txit maite aek,
Tolosa, zugana dakartzigu,
negar ez egin gaixo orrek!
Zure alderontz argi txiki bat
dauka txaolaren batek,
goazen arontza, goiza dator ta
andik gidaturik arrek.
18
Ez da txaola, baña badaude
artzaia eta bildotsa,
Aita San Juanen ermita bat da,
zer artzaia, zer bildotsa!
Pater noster bat izan dedilla
emen orain gure otsa,
orain aurrera segi dezagun
obiatzera gorputza.
19
Gu ermitatik ateratzen ta
andre triste bat sartutzen,
“Seme maiteak ―doi-doi esanaz―,
ez al nazute ezagutzen?
Ama Euskera nazute bada
azken laztan bat ematen;
iltzera noa, badakit ondo
zer ta nola zabiltzaten!
20
Gorputz au illik, esan zazute
ni zertarako nazuten?
Zertarako ni nere obitik
atera, ai!, ninduzuten?
Ezpadet zertan itz egiñikan,
ezpadakit non nagoen,
nere oitura antziñekoak
illak arkiturik emen!”.
21
“Ama Euskera, iltzen bazera
gu zurekin ilko gera;
San Juan gurea, atoz onera
guri arnasa ematera;
Ama bat eta bere semeak
gatoz zuri eskatzera,
semeak onak ez gera, baña
atoz Amaz kupitzera!”
22
Egun-sentian sartzera goaz;
Ama errezoan utzirik,
irtetzen gera ermitatikan
alako poz bat arturik;
zeru ta lurrak farrez dauzkigu
lanbroz oso garbiturik,
erretxinolak deitzen digute
Igarondoko sorotik.
23
Egun-sentia, zer dakarguzu
gau triste onen ondotik?
Erretxinola, nondikan zatoz
penak orla aztu nairik?
“Mundu ontara amorioa
etorri izan zan tokitik,
zerutik, zuen Aita San Juanek
zuengana biralirik!
24
Poztu zaitezte! Ona non dagoen
Igarondora jatxirik,
zuen Amaren erregu onak
biotza txit bigundurik;
atozte bada berarengana
“Zureak gera” esanik,
beraren itzak beti-betiko
gogoan ondo arturik”.
25
San Juanek dio: “Bizi zaitezte
guziok elkar arturik;
nere erria, nere semeak,
ez galdu erlijiorik;
mundu onetan gora ta bera
batzuetan ibillirik,
ez da galdutzen sekuletako
Jaunaz aztutzen ez danik.
26
Maite zazute euskera izkuntza
itz gaizto bat ez esanik,
beraren bidez zeruetara
zuen biotzak altxarik;
etsai itxuak alperrik dabiltz
gauz onak ondatu nairik,
ona izanik bizirik daude
illak diruditelarik”.
27
Ezkillak asten dira birunka,
aingerutxoak kantari,
txori guztiak txiruliruka
aritz ura dute jantzi;
landare polit beti biziak
ezur maiteak estali,
eta, Tolosa, zure negarrak,
Oriak an daramatzi!
28
Ama Euskera, geldi zaitea
erregututzen gugatik;
alargun zaude, maite-maitea.
zure lege aek illik;
piztuko dira, poztu zaitea,
maite gaituzte zerutik!
Beti euskaldunak izango gera,
Ama, ez izan bildurrik!
|
29
Ta zu, ToIosa, doagaraia,
eztezuna parekorik,
konsolatua gelditzen zera
Aita San Juani entzunik?
Ala uste det; banoa bada,
uzten zaitut laztandurik,
“Ez adiorik, maite nerea!
Ez adiorik!” esanik.
|
Donostian, 1882-ko garagarrillaren 15-an.
Euskal-Erria, VI, 1882.
Bertsoen ondoren onako adierazpen au egiten du Euskal-Erria aldizkariak:
“Nuestro estimado amigo y colaborador el Sr. Arzac ha dedicado la precedente composición a la villa de Tolosa, a cuyo Ayuntamiento ha remitido, como modesto obsequio, el primer ejemplar. Aquella Corporación, en testimonio del aprecio con que la ha recibido, ha dirigido al Sr. Arzac y Alberdi la siguiente honrosa comunicación:
“Hay un sello en que se lee: Ayuntamiento de la M. N. L. y Valerosa Villa. Tolosa.- El Ayuntamiento de esta Villa, a quien el señor Presidente ha leído la preciosa composición poética dedica- da por V. al Patrono San Juan Bautista y al Pueblo Tolosano, ha resuelto en sesión de este día dar a V. las gracias más sinceras por su recuerdo, y al propio tiempo ha dispuesto ser examinada por una comisión, con el fin de resolver si puede haber algún obstáculo en la impresión.- Dios guarde a V. muchos años.- Tolosa 20 de Junio de 1882. El Alcalde-Presidente, Jose Aranzabe: El Secretario, Miguel Sarasola. Sr. D. Antonio Arzac y Alberdi: San Sebastián”.
|
